Hor - Qor - Xor ucalıq, hündürlük, səma, parlaq, şölə saçan deməkdir. Günəş diskidir. “Hor” eyni zamanda “Gök” tanrıdır. Göylərin gündüz görünən mavi rənginə İrland d. “gorn”, səmaya Monqol d. Ten”qer” deyilir. Həm də Tan”rı” –Ten”qer” – Ten”ger”-Ten”gri” – Tan”qaraa” – Ten”qri” – Tey”ri” – Din”gir” - Uxin “Xara” Gök Tan”rı”\Tan”qrı”\Tan”grı”deməkdir. “Ten\qer-Ten\ger – Din\gir“ və s. adı “Tan – Ten - Dan - Din”, yəni “Gök - Dan – Səma” sözü ilə “Qar\Qaraa\Qir\Qri\Gri\Gir\Ger\Yri - Xara” tanrısının adının birləşməsindən yaranıb. Tengri \Tenqri \Tanrı \Teyri sözündə də həm “Y” və “Q-G” hərflərinin birinin digərini əvəz etməsini, həm də “N”səsinin ”Y”səsinə keçməsini görürük. Litva d.“danqus” sözü bizim dildəki “dan”, “dan yeri” sözü ilə oxşardır və “səma” deməkdir. Bask d. “zeruan”, Rumın d. “cer”, İndoneziya d. “surğa” səma deməkdir. Həm Hor tanrısının adının ucalıq rəmzi olan dağların adına və “dağ-daş-qaya“ sözünün yaranmasında təsiri var, həm də bir çox xalqlarda Hor tanrısının adına bənzər Xur \Xor \Grian adlanan Günəş mənasında işlədilən söz yarandı. Günəşin iki dağ arasından doğması və batması təsviri isə Akerdə göstərilib. Çex, Slovak d. ”dağ ” sözü-“horsky”, Polşa, Sloven d. “gora”, Rus d. “qora”, Belarus d. “qara” kimi yazılır və deyilir. Azərbaycan dilində dağ formasında hündür, uca yer “qaya”, Özbək d. “qoya”, Türkiyə türkcəsində “kaya” adlanır, Vall d. isə “graeg”, İrland d. “carraig” adlanır. Burada isə “R” və “Y” hərflərinin birinin digərini əvəz etməsi aydın görünür. Qədim Misirdə “Hor - Gor – Qor – Xor” Tanrı adlanırdı. Qədim Türklərdə isə “Gök – Göy” Tanrı idi. Bəlkə “Göy” deyil “Gor -Qor” Tanrı və ya tərsinə ola bilər? Axı ”Gor-Qor-Hor” qədim Misirdə “Gök-Göy” tanrı idi. Bu gün belə “R” hərfini “Y” səsi kimi tələffüz edən istənilən sayda həmyerlilərimiz və türkdilli xalqlar var. Məsələn, Kumıklar deyir: Siz kaydansız? Yəni Siz haradansız? Siz kayda yaşaysız? Yəni Siz harda yaşayırsız? “H”səsinin ”K”, “R” səsinin isə ”Y” səsinə keçməsi aydın görünür. Çulum Tatarları günəşə “qoyaş” və “qarax” deyirlər. Cənub rayonlarımızda; “gəlirəm - gəliyəm”, “sarı-sayı”, ”qırmızı – qıymızı”, “Rəhim –Yehim”, “qardaş –qeydeş”, ”qara – qeye”, “aramaq – ayamaq” və s. sözlərində olduğu kimi. Qaba “R” səsinin işlədilməməsi şərqi moğollarla gələn “Gök - Göy” türklərin təsirindən də ola bilər. Gök \ Göy Tanrı inancı, kultu Gök Türklərin inancı idi. Bu kult, Kunlar, Tabgaçlar, Gök Türklər, Uyğurlar kimi əski Türk boylarında inanc sisteminin başında yer alır. Nəzərə alsaq ki, Marağa şəhəri Elxanilərin paytaxtı olub, o zaman Güneydə Marağa şəhərində, Təbriz yaxınlığında , bizim cənub rayonlarında nə üçün qaba “R” səsi əvəzinə yumşaq “Y” səsi işlədilməsi səbəbi aydın olur. Gok\Göy tanrının; Qor \Hor \Gor \Tanrı olması mümkündür. Günəşin rəmzi olan quşların adı da Qor\Kor ilə bağlıdır . Məsələn, Qartal \Qırğı\ Qaranquş\Qarğa \Kərkəs \Sunkar \Sonxor\Karakuş və s. Rus dilində Qartalkimilərin; Korşun\Karsun\Kreçet \Oryol adlanması Rusiya ərazisində yaşayan türk xalqlarının təsirindən olması mümkündür.

Firəngiz Rüstəmova
araşdırmaçı, AJB-n üzvü