İranın devrilmiş şahının oğlu Rza Pəhləvinin Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində keçirilən tədbirlərdə iştirakı beynəlxalq siyasi dairələrdə diqqət mərkəzindədir. Onun Münxendə İrandakı rejim əleyhinə keçirilən yürüşə qatılması və çıxış etməsi, həmin tədbirdə ABŞ senatoru Lindsey Qrahamın Pəhləvilər dövrünə aid İran bayrağını daşıması geniş müzakirələrə səbəb olub.

Diqqətçəkən digər məqam isə Rza Pəhləvinin konfrans çərçivəsində baş tutan qeyri-rəsmi görüşdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasını İranla danışıqları uzatmamağa və hərbi müdaxilə variantını nəzərdən keçirməyə çağırmasıdır.

Pəhləvinin Münxen Təhlükəsizlik Konfransı kimi nüfuzlu bir platformaya dəvət alması Qərbin Tehrana ünvanladığı siyasi mesajdır? Rza Pəhləvi İranın gələcək siyasi arxitekturasında alternativ fiqur kimi irəli çəkilir?

Globalinfo.az-a danışan Orta Doğu Araşdırmalar Mərkəzinin sədri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan deyib ki, Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin oğlu Rza Pəhləvinin Münxen Təhlükəsizlik Konfransında iştirakında qeyri-adi heç nə yoxdur:

“Əvvəllər də İran müxalifətinin müxtəlif nümayəndələri bu toplantı çərçivəsində tədbirlərdə iştirak ediblər. Məsələn, ötən il Rza Pəhləvi konfransa buraxılmamışdı. Bu, müəyyən mənada Tehrandakı proseslərdən asılı olaraq İran müxalifətinə münasibətin göstəricisidir. Buna Tehran hakimiyyətinə qarşı təzyiq aləti və çəkindirici element kimi baxmaq olar.

Müxtəlif məlumatlar yayılır ki, guya Rza Pəhləvinin Avropada yüz minlərlə tərəfdarı toplaşıb aksiyalar keçirib. Hesab edirəm ki, bu xəbərlər daha çox Rza Pəhləvi ətrafında ajiotaj yaratmaq məqsədi daşıyır. Onu indiki Tehran hakimiyyətinə alternativ kimi təqdim etməyə çalışırlar.

Rza Pəhləvi 1979-cu ildən, 18 yaşından etibarən İranı tərk edib. O, bütün həyatını xaricdə yaşayıb və ölkə daxilindəki ictimai-sosial proseslərdən, əhalinin sosial vəziyyətindən və mədəni düşüncə tərzindən uzaqdır. Onun mövqeyi daha çox mövcud hakimiyyətə qarşı qisasçılıq yanaşmasına əsaslanır. Düşünür ki, indiki hakimiyyət getməli və özü hakimiyyətə qayıtmalıdır.

Halbuki həm onun babası, həm də atası hakimiyyətdə olduqları dövrdə ciddi repressiyalar həyata keçiriblər. İranda ilk dəfə türk dilinə qadağa Pəhləvilər dövründə tətbiq olunub. “Vahid millət” konsepsiyası və qeyri-fars xalqlara münasibətdə ayrı-seçkilik siyasəti də həmin dövrdən başlayıb. Rza Pəhləvinin də bu düşüncənin davamçısı olduğu bildirilir”.

Siyasi şərhçi qeyd edib ki, onun hakimiyyətə gətirilməsi real görünmür:

“Bu, həm də ABŞ-ın yeni təhlükəsizlik strategiyasına ziddir. Vaşinqtonun bundan sonra digər ölkələrin daxili işlərinə birbaşa müdaxilə etməyəcəyi ilə bağlı mövqeyi var. İranda qurulacaq rejim İran xalqının daxili işidir. Kənar müdaxilə və zorakı rejim dəyişikliyi beynəlxalq münasibətlər baxımından təhlükəli və arzuolunmaz presedent yarada bilər. Vaxtilə Sovet İttifaqının bəzi ölkələrə müdaxilə edərək rejim dəyişməsi halları olub.

Bu gün elə təsəvvür formalaşdırılır ki, guya ABŞ İranda hakimiyyəti devirib Rza Pəhləvini iqtidara gətirəcək. Bu, sadəlövh yanaşmadır. Həmin tədbirdə məsələ ilə bağlı senator Lindsey Qrahama sual veriləndə, o, bunun öz səlahiyyətlərinə aid olmadığını bildirib. Bu, ABŞ üçün də birbaşa gündəlik məsələ deyil, İran xalqının daxili işidir.

Rza Pəhləvinin hakimiyyətə gətirilməsi İranda daha kəskin qarşıdurmaya səbəb ola bilər. Onun tərəfdarlarının sayının qabardılması təbiidir. 47 ildir şah tərəfdarları və onların nəsilləri Avropa və ABŞ-da yaşayırlar. Münxendə toplaşanların əsas məqsədi yalnız Rza Pəhləvini dəstəkləmək deyil, həm də İranda aksiyalar zamanı həlak olanlara görə mövcud rejimə etiraz idi. Pəhləvi tərəfdarları isə bu situasiyadan istifadə etməyə çalışırlar.

Fevralın 17-də İran və ABŞ arasında danışıqların növbəti mərhələsinin keçirilməsi planlaşdırılır. Tehran hökuməti Vaşinqtonla müəyyən anlaşmaya hazır olduğunu nümayiş etdirir. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian Oman görüşlərini irəliyə doğru addım kimi qiymətləndirib. Belə bir şəraitdə Rza Pəhləvinin İrana qayıdaraq hakimiyyətə gəlməsi və ya rejimin devrilməsi ssenarisi inandırıcı görünmür.

Pəhləvinin hərbi müdaxilə çağırışı isə yerində deyil. Bu, İran əhalisinə qarşı amansız yanaşma olardı. ABŞ-ın mümkün müdaxiləsi birbaşa ali lideri və ya hakim elitanı deyil, ilk növbədə sadə vətəndaşları zərbə altında qoyar. Rza Pəhləvinin hakimiyyətə gətirilməsi üçün ABŞ belə bir addım atmaz”.