Azərbaycanda əhalinin cəmi 3,4 faizinin ünvanlı dövlət sosial yardımı (ÜDSY) alması ilk baxışdan çox aşağı göstərici təsiri bağışlayır. Bu rəqəmə baxaraq “deməli, ölkədə yoxsulluq da cəmi 3,4 faizdir” nəticəsinə gəlmək isə düzgün deyil. Çünki ünvanlı sosial yardımın əhatə etdiyi insanların sayı ilə ölkədəki real yoxsulluğun səviyyəsi eyni anlayış deyil.

ÜDSY xüsusi olaraq ən çox ehtiyacı olan ailələri müəyyənləşdirmək üçün tətbiq edilən hədəfli sosial müdafiə mexanizmidir. Burada ailənin gəlirləri ilə yanaşı, əmlakı, yaşayış şəraiti və digər göstəricilər də qiymətləndirilir. Bu səbəbdən gəliri müəyyən edilmiş həddən bir qədər yuxarı olan ailə real olaraq maddi çətinlik yaşasa belə, sosial yardım almaq hüququ əldə etməyə bilər.

Bu yanaşma yalnız Azərbaycana xas deyil. Gürcüstan, Qazaxıstan, Tacikistan və Rusiyada da müxtəlif formalarda hədəflənmiş sosial yardım mexanizmləri tətbiq olunur. Bu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, belə proqramların əhatə dairəsi heç də həmin ölkədə yoxsulluğun real səviyyəsini birbaşa göstərmir.

Məsələn, Gürcüstanda Targeted Social Assistance proqramı da ailələrin gəlir və sosial vəziyyətini qiymətləndirən mexanizm əsasında işləyir və beynəlxalq qiymətləndirmələrdə hədəflənmə baxımından uğurlu nümunələrdən biri hesab olunur. Bununla belə, Gürcüstanda milli yoxsulluq göstəricisinin azalmasına baxmayaraq, sosial yardım proqramının yoxsulluğun struktur səbəblərini tam aradan qaldıra bilmədiyi vurğulanır. Çünki aşağı əməkhaqqı, iş yerlərinin çatışmazlığı və əmək bazarındakı problemlər yalnız sosial ödənişlərlə həll olunmur.

Qazaxıstanda isə ünvanlı sosial yardımın əhatə dairəsi daha da məhduddur. 2026-cı ilin əvvəlində təxminən 30 min ailənin, yəni 163 minə yaxın insanın bu yardımdan yararlandığı bildirilirdi. Bu, 20 milyondan çox əhalisi olan ölkə üçün çox kiçik göstəricidir. Qazaxıstan hökuməti bunu yardımın məhz ən aşağı gəlirli ailələrə yönəldilməsi ilə izah edir. Digər tərəfdən, tənqidçilər hesab edirlər ki, sərt meyarlar real ehtiyacı olan bəzi insanların sistemdən kənarda qalmasına səbəb ola bilər.

Tacikistanda da oxşar yanaşma mövcuddur. Orada sosial yardım proqramı əsasən əhalinin ən yoxsul təbəqəsinə, təxminən ən yoxsul 15 faizə yönəldilir. Bu da göstərir ki, ünvanlı yardım proqramlarının əsas məqsədi bütün aşağı gəlirli insanları əhatə etmək deyil, dövlət dəstəyinə ən çox ehtiyacı olan qrupu müəyyənləşdirməkdir.

Rusiyada isə sosial yardımın başqa bir xüsusiyyəti ön plana çıxır. Sosial kontrakt mexanizmi vasitəsilə dövlət vətəndaşa maddi dəstək göstərməklə yanaşı, ondan iş tapmaq, peşə hazırlığı keçmək, fərdi təsərrüfat qurmaq və ya kiçik sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq kimi addımlar atmasını gözləyir. Burada məqsəd insanı uzun müddət sosial yardım alan vəziyyətdə saxlamaq deyil, onu gəlir əldə edə bilən vəziyyətə gətirməkdir.

Azərbaycanın sosial yardım sistemində də məşğulluğa keçid istiqaməti gücləndirilir. Məsələn, əmək qabiliyyətli şəxsin Dövlət Məşğulluq Agentliyi tərəfindən təklif olunan münasib işdən imtina etməsi müəyyən hallarda ailənin sosial yardım hüququna təsir göstərə bilər. Bu yanaşmanın məntiqi ondan ibarətdir ki, sosial yardım yalnız pul ödənişi deyil, eyni zamanda ailənin əmək gəlirlərinin artırılmasına keçid vasitəsi olmalıdır.

Bütün bu ölkələrin təcrübəsinə birlikdə baxanda bir mühüm məqam ortaya çıxır: ünvanlı sosial yardım alanların sayını yoxsulluğun göstəricisi kimi qəbul etmək olmaz. Yardım alanların sayının azalması avtomatik olaraq yoxsulluğun azaldığını göstərmir. Eyni zamanda yardım alanların sayının artması da mütləq yoxsulluğun artması demək deyil. Bu rəqəmlərə proqramın meyarları, əhatə dairəsi və tətbiq qaydaları ciddi təsir göstərir.

Ən böyük problemlərdən biri də “sərhəd effekti”dir. Məsələn, ailə üçün müəyyən gəlir həddi müəyyən edilir. Gəliri həmin həddən aşağı olan ailə yardım ala bilir, gəliri cüzi şəkildə yüksək olan ailə isə yardım hüququnu itirir. Halbuki həmin iki ailənin real yaşayış səviyyəsi arasında ciddi fərq olmaya bilər. Bu səbəbdən yalnız “kim yardım alır, kim almır” sualına baxmaq sosial vəziyyətin tam mənzərəsini göstərmir.

Azərbaycanda ÜDSY alanların sayının 1,1 faiz azalmasına da eyni yanaşma ilə baxmaq lazımdır. Bu göstəricidən çıxış edərək “deməli, yoxsulluq azalıb” və ya “yardım alanların hamısı işlə təmin olunub” demək üçün əlavə məlumatlara ehtiyac var.

Əsas sual yardım alan insanların sayının nə qədər olması deyil. Əsas sual sosial yardım sistemindən çıxan ailələrin bundan sonra necə yaşamasıdır. Əgər ailə yardım aldığı dövrdən sonra sabit işə düzəlir, gəliri artır, yaşayış şəraiti yaxşılaşır və artıq dövlət dəstəyinə ehtiyac duymursa, bu, sosial siyasətin uğurlu nəticəsidir. Amma ailə yardım siyahısından çıxır, lakin gəliri və yaşayış səviyyəsi yaxşılaşmırsa, sadəcə yardım alanların sayının azalmasını sosial siyasətin uğuru kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.

Ona görə Azərbaycanda ÜDSY ilə bağlı qiymətləndirmələrdə yalnız neçə nəfərin yardım aldığına deyil, yardım sistemindən çıxan ailələrin sonrakı vəziyyətinə də baxılmalıdır. Onların neçəsi işə düzəlib, neçəsinin gəliri artıb, neçə ailə bir müddət sonra yenidən sosial yardıma ehtiyac duyub və neçə ailə yoxsulluq riskindən tam çıxıb – əsas göstəricilər bunlar olmalıdır.

Nəticədə, əhalinin 3,4 faizinin ünvanlı sosial yardım alması ölkədə yoxsulluğun da 3,4 faiz olduğu anlamına gəlmir. Bu rəqəm daha çox dövlətin müəyyən etdiyi meyarlara uyğun gələn və sosial yardım almaq hüququ qazanan əhalinin payını göstərir. Rəqəmin arxasındakı həqiqəti anlamaq üçün isə daha geniş mənzərəyə – əhalinin gəlirlərinə, əməkhaqqına, məşğulluğa, yaşayış xərclərinə, yoxsulluq həddinə və sosial yardım sistemindən çıxan ailələrin sonrakı vəziyyətinə baxmaq lazımdır.

Əslində sosial yardımın ən böyük uğuru yardım alanların sayını artırmaq deyil, zaman keçdikcə insanların bu yardıma ehtiyacının azalmasını təmin etməkdir. Bunun üçün isə yalnız pul yardımı kifayət etmir. Yeni iş yerləri, daha yüksək əməkhaqqı, peşə hazırlığı, məşğulluq imkanları və aztəminatlı ailələrin gəlir əldə etməsinə şərait yaradan uzunmüddətli siyasət lazımdır. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ də sosial yardımı sadəcə yoxsulluğun nəticələrini yumşaldan mexanizm kimi deyil, insanları yoxsulluqdan çıxaran sistem kimi qurmaqdır.