Üzərlik adlanan, Azərbaycanda, Orta Asiyada, Qazaxstanda, Türkiyədə və Güney Azərbaycanda, ümumiyyətlə türklər yaşayan bütün ərazilərdə evin qorunmasında istifadə edilən bir amulet, göz dəymədən qoruyan, baş ağrıları zamanı tüstüsündən istifadə edilən bu bitkini tanımayan yoxdur. Harmal, xazar, çöl sədosu (ruta), bibik, ispənd, nəzərlik, üzərlik kimi adlarla rastımıza çıxan üzərlik bitkisi Qazaxıstanda adraspan, Özbəkistanda isrık, türk dilində elə bildiyimiz kimi üzərlik adlanır.
Üzərlik otu olması ehtimal edilən, Bilgə Kağan Yazılarının güney tərəfində, Bilgə Kağanın atasının ölümü zamanı düzənlənən yas törənində hansısa bir bitkinin ritual məqsədilə yandırılaraq tüstüsünün verilməsi yazılmışdır: Cenaze için tüstü getirip dikti.
Açıq mənbələrin yazdığına görə üzərlik Farmakopeyaya daxil olan ofisial dərman bitkisidir. Elmi, eksperimental, Hind və xalq təbabətində, eləcə də baytarlıqda geniş tətbiq edilir. Əsasən göz, dəri, bronxial astma, bağırsaq, revmatizm, malyariya, epilepsiya xəstəlikləri, həmçinin iflic, soyuqdəymə, allergiya, baş və diş ağrıları zamanı istifadə olunur. Antiseptik, antivirus, antihelmint, antioksidant, spazmolitik, sakitləşdirici, yuxugətirici, sidik və ödqovucu, tərlədici, ağrıkəsici, işlədici və tonuslandırıcı təsirə malikdir. Müalicə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, kökü və toxumları istifadə edilir.
Zəhərli olduğu üçün daxilə qəbul edilərkən ehtiyatlı olmaq və həkimlə məsləhətləşmək zəruridir!!!
Çoxillik bitki olan Adi üzərlik - latın dilində isə “Peganum harmala” adlanır və Zygophyllaceae ailəsinə mənsubdur. May-iyul aylarında yığılan üzərlik Rusiyanın günəşli ərazilərində, Qafqazda və Orta Asiyada çox geniş yayılmışdır. Yaşayış ərazilərinə yaxın və günəşli, quru, daşlı yerlərdə bitir. Bu zəhərli bitkinin tərkibində qarmin, qarmalin, müxtəlif alkoloidlər vardır.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından