Azərbaycanda son günlər pensiya kapitalının vərəsələrə verilib-verilməməsi ilə bağlı müzakirələr artıb. Məsələyə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi də aydınlıq gətirib və hazırkı pensiya sisteminin necə işlədiyini izah edib.

Belə ki, əmək və əhalinin müdafiəsi naziri Anar Əliyevin sözlərinə görə, bu gün ölkədə sığorta pensiya sistemi həmrəylik prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir:

“İstənilən şəxsin ödədiyi sığorta haqqı 1,1 milyon əmək pensiyaçısının pensiyasının maliyyələşdirilməsinə yönəlir”.

Mövcud modeldə fərdi pensiya kapitalının vərəsələrə verilməsi nə dərəcədə mümkündür?

Globalinfo.az-a danışan iqtisadçı Elçin Rəşidov deyib ki, hazırda işləyən şəxslərin ödədiyi sosial sığorta haqları birbaşa hazırkı pensiyaçılara verilir:

“Kapital yığımı prinsipi isə fərqlidir: insan öz hesabına vəsait toplayır və pensiyaya çıxdıqda yalnız topladığı məbləğ əsasında aylıq pensiya alır. Həmrəylik prinsipində indiki nəsil işləyərək mövcud pensiya alanların təminatını ödəyir. Bu vəsait bəzən kifayət etmədiyi üçün dövlət büdcəsindən əlavə köçürmələr edilir. Pensiya kapitalı qanunvericilikdə fərdi şəxsi hesabda toplanan sığorta hissəsi kimi müəyyənləşir və bu kapital pensiyaya çıxarkən aylıq pensiyanın hesablanması üçün istifadə olunur. Şəxs pensiyaya çıxmadan vəfat edərsə, təbii ki, təqaüd almır, uzun müddət yaşadıqda isə daha çox alır”.

İqtisadçı qeyd edib ki, mövcud sistemdə pensiya vəsaitinin vərəsələrə ötürülməsi həm hüquqi, həm də məntiqi baxımdan mümkün deyil:

“Çünki həmrəylik prinsipi əsasında bir işçinin ödədiyi sosial sığorta haqqı başqa bir işçinin valideyninə və ya yaxınlarına miras kimi verilə bilməz. Bu, pensiya sisteminin mahiyyətinə ziddir. Azərbaycan hibrid pensiya modelinə malikdir: həm həmrəylik, həm də məhdud da olsa, yığım prinsipi mövcuddur. Əgər şəxs pensiyaya çıxmadan vəfat edibsə və onun fərdi hesabında toplanmış yığım hissəsi pensiyaya çevrilməyibsə, yalnız həmin yığım hissəsi vərəsələrə verilə bilər. Lakin pensiyanın əsas hissəsi olan sığorta kapitalı vərəsələrə ötürülmür, çünki bu vəsait bütün cəmiyyət üçün ümumi fondun bir hissəsidir.

Qanunvericiliyə görə, vəfat etmiş şəxsin ailə üzvləri yalnız “ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası” hüququ əldə edə bilərlər. Bu, şəxsin yığdığı kapitalın miras kimi verilməsi deyil, sosial təminat mexanizmidir. Əgər pensiya kapitalı tam şəkildə vərəsəliyə açıq olsa, sistemin maliyyə sabitliyi pozular və yaşlı nəsil sosial təminatsız qala bilər. Dünya təcrübəsində tam yığım modelinə əsaslanan pensiya sistemləri mövcuddur. Bu sistemlərdə hər kəsin kapitalı onun şəxsi mülkiyyəti sayılır və investisiya fondu kimi idarə olunur. Lakin Azərbaycanda əsas pensiya kapitalı vərəsəliyə açıq deyil, yalnız çox kiçik olan yığım hissəsi vərəsələrə verilə bilər”.