İlan mifoloji simvol olaraq çox zaman məhsuldarlıqla, torpaqla, qadının yaradıcı gücü ilə, su, yağış, ev-ailə ocağı ilə, bəzən kişi mayalandırıcı başlanğıcı ilə, bəzən qanadlı, uçan, bəzən ziyankar və qorxunc bir obraz olaraq qarşımıza çıxar.
Qədim Misir dünyagörüşündə Şərqdən doğan günəş gün ərzində Qərbə doğru hərəkət edir və Qərbdə yer altına enir. Yenidən doğmaq üçün bütün gecəni yer altında Şərqə doğru hərəkət edən, bir sıra maneələrlə qarşılaşan Ra sonda Apop adlanan, Seti simvolizə edən, günəşi udaraq dünyanı əbədi zülmətə qərq etmək istəyən nəhəng ilanla savaşır, hər gün ona qalib gəlir.
Hor/Xor Behdetli qanadlı günəş diskidir. Əfsanəyə görə “Hor” Set ilə apardığı mübarizədə bu görkəmi almış. Diskin kənarlarında olan iki ilan, mübarizə edən hər iki tərəfin balansının təsviridir. Aker – Qədim Misir mifologiyasında ölənlərin, yerin ruhunun və yeraltı dünyanın canlı sakinlərinin himayəçisidir, onları himayə edən, insanları ilan sancmasından qoruyan tanrıdır.
Sak/Skif çarlarının Herakl nəslindən gəldiyinə inanılır. Skif isə Heraklın ilan ayaqlı xanımdan doğulan üç oğlundan biridir.
Ər Töştükü udan Karakuşun yavruları analarına, öz dilləri ilə div bir ilanın ağzından onun qurtardığını söyləyərlər.
Erlik Biyanın oğlu Karaş/Qaraş isə Yerin beşinci qatında, çuqun sarayda yaşayır, qara bobr dərisindən olan yataqda yatır, qara atla gəzir və qara ilanlar tərəfindən qorunur. Qaraş-Qaranlığı yaradan, gecələri hökm sürən qaranlıq tanrısıdır. Sərt görkəmli, iri vücudlu, qara ilanları olan varlıqlardır.
Qaraqızlar-ziyanverən, pislik edən tanrıçalardır. Erlik hanın qızlarıdır. Adları heç kimə məlum deyil, dümdüz, quru, çılpaq olurlar. Saçları qara ilana bənzəyən bu qızlar, göyə çıxmış şamanın yolunu çaşdıran qara oğlanların bacılarıdır.
“Kerle” adlı ziyankar varlıqlar da bunların bir növüdür və bu sifətlə anılan altı önəmli varlıq var ki, onlardan biri də: Ker Abra adlanan yeraltı ilanıdır.
Kerber (Serber)- ilan quyruqlu və üç başlı (köpək başlı mifik varlıq) ilandır. Aid adlanan yeraltı və ya ölülər aləminə gedən yolun gözətçisidir.
Qarudalar-Qədim Hindu və Buddist mifologiyasında nəhəng quşlardır. Qarudalar fasiləsiz olaraq Naqalarla–ilanayaqlı varlıqlarla savaşır.
Kernunnos–Qalliya keltlərində Budda pozasında oturmuş, maral buynuzlu, bir əlində keltlərdə seçilmə nişanı olan torkves və digər əlində ilan tutan tanrıdır.
Yarilo–Günəş, işıqlı səma tanrı(ça)sıdır. Sarı saçlı, ağ atlı oğlan, başında yaz çiçəklərindən çələng, sol əlində paslı çarx, sağ əlində isə kəsilmiş, (qışdakı qara ilanın əsarətindən qurtulmanın simvolu olan) insan kəlləsi tutmuş olaraq təsvir edilir.
Qorqonalar-Şir və qartal, quş və ilan kimi təsvir edilən, qadın simalı mifik varlıqlardır.
Sonradan lənətlənərək ilana çevrilmiş Kadmı görən Harmoniya çaşqınlıq içərisində əynindəki paltarlarını cırıb atdı və Kadmı yanına çağırdı. İlana çevrilmiş Kadm ona sarılaraq oxşadı. Sonra Harmoniya tanrılardan xahiş etdi ki, onu da ilana çevirsinlər. Tanrılar Harmoniyanın arzusunu nəzərə aldılar. Həmin vaxtdan ilanların bir-birinə sarılaraq göstərdikləri qeyri-adi sevgi rəqsini görənləri heyran edir.
Hz. Musaya verilən doqquz möcüzədən birinin (əsa) əsanın ilan olması da dini kitablarda vardır.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından