Qədim türklərdə təbib, həkim necə adlanmışdır?
Atasağun qədim türklərdə əfsanəvi həkim idi. Mənbələrə görə çox qədim tarixə malik olan türk dilindədir və sağlığın, sağlamlığın atası mənasındadır .
Atasagun–Kökən: Türk dilində. Həkim, doktor deməkdir.
D.Karakurtun fikrincə, Atasagun: İlk həkim və həkimlərin atası, həkimbaşıdır. Ata və Sagun sözlərindən yaranmışdır.
Sıgınotu/Adamotu/Həkimotu adlı qutlu bir bitki var ki, Sığın adlı qutlu geyiklərin yeyərək ölümsüzlük qazanmalarına vəsilə olduğuna inanılan bir bitkidir. Kökü insan bədəninə bənzər, hətta erkəyi və dişisinin də bulunduğu söylənir. Anlam: Sagun kəlməsi həkim anlamına gəlir. Sağ və Sağlıq sözləri ilə eyni kökdən törəmişdir. Sığın: Qutsal Geyik. “Göksı-ğın” olaraq da adlandırılır.
Yuxarıda yazıldığı kimi, sığınotu kökü insan bədəninə bənzəyir. İnsan bədəninə bənzəyən, magik və müalicəvi xüsu-siyyətlərə malik “yeradamı və ya mandraqora” adlanan bitki də vardır.
Latın dilində Mandragora officinarum L. adlanan bu bitki, sevgi alması, şeytan alması, adam başı və digər adlarla tanınan bu bitkinin ağrıkəsici və magik xüsusiyyətlərə malik olmasına inanılır. Tərkibində fosforun miqdarı çox olduğuna görə sübh çağı və alaqaranlıqda onun parıldamasına səbəb olur. Tərkibinə görə onu qəbul edən insan yarıyuxulu vəziyyətə düşür, hətta ölüm sifəti ala bilir.
Sağlıq tanrısı əski türklərdə Akbuğa adlanmışdır
Akbüke, Ağbüke, Ağbuka kimi də tanınır və həkimlərin qoruyucusudur. Qolunda daşıdığı böyük bir bəyaz ilan ilə simgələnir. Həkimlər ona dua edər və yardım diləyərlər. Əlində bilgini və bilgəliyi təmsil edən bir əsası vardır. Bu əsa ilə kimə toxunarsa həmən iyiləşərmiş. Ağ İlanı isə yer üzündəki ilan-lardan fərqli olaraq zəhərli deyildir. Onun zəhəri əlacdır, hər cür xəstəliyi sağaldır. İlanın dəri dəyişdirməsi onun ölümsüz olduğu, torpaq altında gəzməsi isə ölülər dünyasına enə bildiyi şəklində bir inancın doğmasına nədən olmuşdur və onun gizəmli bir canlı olduğu düşünülmüş, tibbin simgəsi halına gəl-mişdir.
Anlam: Bügü/Büge/Böge sözləri eyni zamanda sehirbaz və ya şaman anlamlarını da daşıyır, həm də keçmişdə şamanlar qəbilənin həkimi olmuşlar.
Baksı: Şaman. Bahşı, Bahçı, Bahıcı kimi də deyilir. (Moğolca: Böğe, Büge). Dastan anlatıcısı, qam/kam (şaman), büyücü və duaçı mənalarında işlədilən bir sözdür. Əslində, Qam/Kam (şaman) qavramından belə daha geniş məna kəsb edir. Bilgə, öyrətmən, saz şairi, şaman, ozan, ermiş, həkim, ofsunçu, falçı, kahin mənalarının tamamı tək bu sözün tərkibinə daxil olur. (Bu gün Azərbaycanda da baxıcı deyə bir söz və baxıcılar var ki, onların da missiyası bəzən gələcəkdən xəbər vermək, bəzən bəd nəzəri götürmək, bəzən isə bədəndən ruh çıxarmaqdır).
Korosun–Sağlıq, sağlamlıq tanrısıdır. Koroğsun/Koro-son xəstəlikləri yaxşılaşdıran, aydınlıq gətirən, nurlu, xoş üzlü bir ixtiyardır. Əlavə olaraq “Çiçək Sayrısı”/“Çiçək xəstəliyi” deyilən və qədim zamanlarda olduqca təhlükəli hesab edilən bir yoluxucu xəstəliyə şəfa verən tanrı kimi tanınır. Türklərə görə Çiçək sayrılığı yeddi qardaşdır, yəni yeddi növdür. Am-ma xəstəlikdən qorunmaq üçün Korosun xandan yardım istənilir. Kor/Gor/Qoruyan/Koruyan, xəstəlikdən sonra sağaldan mənasındadır.
Əski Türk dilində İsə Korı sözü – “korumak” feilindən törəmişdir.


Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından