Globalinfo.az türkiyəli strateq şərhçi, Yaxın Şərq üzrə ekspert Dr. Mehmet Bozkuşla müsahibəni təqdim edir:

– Mehmet bəy, dünyanın gözü 29-30 mart tarixlərində Pakistanda keçirilən dördtərəfli zirvə görüşünə dikilib. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistan nümayəndələrinin iştirak etdiyi sammitdə İran–ABŞ-İsrail müharibəsi üzrə danışıqların aparılması ehtimalı müzakirə olunur. Ekspertlərin fikrincə, sammitdə qəbul edilən qərarlar həm regiondakı müharibənin gedişatına, həm də qlobal tarazlığa birbaşa təsir edəcək. Hamını maraqlandıran sualı vermək istəyirəm. Müharibə bitəcək, yoxsa davam edəcək?

– Hazırkı geosiyasi qüvvələr balansında müharibəyə tam olaraq son qoymaq rasional seçim kimi qəbul edilmir. ABŞ və İsrail üçün İranın hərbi və nüvə imkanlarının tamamilə aradan qaldırılması mümkün deyil. İran üçün isə geri addım atmaq rejimin təhlükəsizliyinin ciddi şəkildə pozulması demək olardı. Buna görə də, müharibə klassik mənada “qələbə ilə bitən” bir prosesdən “nəzarət altında davam edən” bir struktura çevrilib. Bu yeni modeldə münaqişə birbaşa cəbhə müharibəsindən proksi aktorlar vasitəsilə aparılan və müəyyən ərazilərlə məhdudlaşdırılan aşağı intensivlikli bir formaya keçir. Tərəflər bir-birini tamamilə məhv etmək əvəzinə, bir-birini tarazlaşdırmağa çalışırlar. Eyni zamanda, diplomatik kanallar tamamilə bağlanmır, çünki hər kəs hər hansı səhv hesablamanın genişmiqyaslı müharibəyə səbəb ola biləcəyinin fərqindədir. Buna görə də, müharibə ilə sülh arasında “boz zona” yaradılır və əsl mübarizə bu zonanın idarə olunması vasitəsilə aparılır.

– Bu vəziyyətin yaranmasının əsas səbəbi nədir?

– Bu müharibənin kökündə üç fərqli strateji yanaşmanın toqquşması dayanır. ABŞ qlobal sistemdə liderliyini qorumaq və İran kimi meydan oxuyan aktorları məhdudlaşdırmağa çalışır. İsrail İranı mövcudluğuna birbaşa təhdid kimi görür və bu təhlükəni aradan qaldırmağı hədəfləyir. İran isə həm rejimin təhlükəsizliyini qorumaq, həm də regional təsir dairəsini itirməmək üçün müqavimət göstərir.

Lakin hər üç aktor da bir-birini tamamilə aradan qaldıra bilməyəcəklərini bilir. ABŞ İranı zəiflədə bilər, lakin onu tamamilə çökdürmək üçün genişmiqyaslı işğala risk edə bilməz. İsrail hərbi cəhətdən güclüdür, lakin uzunmüddətli çoxcəbhəli müharibəni davamlı şəkildə idarə etmək onun üçün çətindir. İran asimmetrik imkanları ilə müqavimət göstərə bilər, lakin birbaşa ənənəvi müharibədə üstünlük qazana bilməz. Buna görə də müharibə “nəticəyə yönəlik müharibə” olmaqdan çıxır və “tarazlıq yaratma müharibəsinə” çevrilir.

– Zirvə görüşünün əsl mahiyyəti nədən ibarətdir?

– Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistan kimi ölkələrin bir araya gəlməsi klassik diplomatik görüşdən daha dərin məna daşıyır. Bu, region ölkələrinin artıq xarici müdaxiləyə ehtiyac olmadan öz böhranlarını idarə etmək iradəsini nümayiş etdirdiklərini göstərir. Bu zirvə görüşü əslində “strateji muxtariyyətin bəyan edilməsi”dir. Region ölkələri nə Qərbdən, nə də Şərqdən tamamilə asılı olmaq istəmirlər. Məqsəd çoxqütblü dünyada müstəqil bir tarazlıq xətti yaratmaqdır. Bu xətt müharibənin tamamilə sona çatmasını deyil, müharibənin nəzarətsiz şəkildə yayılmasının qarşısını almağı hədəfləyir.

– Region ölkələri bu müharibədə hansı mövqeni tuturlar?

– Region ölkələri vahid blok kimi çıxış etmir; hər biri öz təhlükəsizlik qavrayışına uyğun mövqe tutur. Türkiyə və Pakistan kimi ölkələr daha çox balanslaşdırıcı və vasitəçi rolunu öz üzərinə götürməyə çalışır, Səudiyyə Ərəbistanı və Körfəz ölkələri isə İranın regional təsirini birbaşa təhdid kimi qəbul edir. Digər tərəfdən, Misir daha çox sabitliyə yönəlmiş və nəzarətli yanaşma nümayiş etdirir. Bu fərqli mövqelərə baxmayaraq, ortaq bir məqam var: Regionda heç bir ölkə müharibənin genişlənməsini istəmir. Çünki bu, enerji boru kəmərlərini, ticarət yollarını və daxili təhlükəsizliyi birbaşa təhdid edir. Buna görə də, region ölkələri arasında müxtəlif səviyyələrdə olsa da, “böhranın qarşısını almaq” barədə gizli razılaşma var.

– ABŞ və İsrailin strateji məqsədi nədir?

– ABŞ və İsrailin əsas məqsədi İranı tamamilə məhv etmək deyil, “təhdid yaratma qabiliyyətini idarəolunan səviyyəyə endirməkdir”. Bu kontekstdə İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasına çalışılır, raket və pilotsuz təyyarə imkanları zəiflədilir, həmçinin regional proksi şəbəkələrinin dağıdılması hədəflənir. Lakin bu məqsədlər qısa müddətdə konkret nəticələr əldə etmək əvəzinə, uzunmüddətli sıradan çıxarma strategiyası tələb edir. Buna görə də, ABŞ və İsrail sürətli qələbə əvəzinə davamlı təzyiq siyasəti yürüdürlər.

– İranın strategiyası nədir?

– İranın strategiyası müharibəni birbaşa qazanmaq deyil, müharibəni baha başa gətirməkdir. Klassik müharibədə üstünlük qazana bilməyəcəyini bilən İran üç əsas vasitədən istifadə edir: Raket, dron və kiberhücumlarla asimmetrik müharibə; “Hizbullah”, Husilər və digər ünsürlərdən ibarət proksi qüvvələr; Hörmüz boğazı və Qırmızı dəniz kimi vacib marşrutlarla coğrafi üstünlük. Bu strategiya ilə İran müharibəni öz sərhədlərindən kənara çıxarır və rəqiblərini bir çox cəbhədə yorur. Məqsəd qalib gəlmək deyil, onları məğlub olmağa məcbur etməkdir.

– Müharibənin qlobal iqtisadiyyata təsiri necə olacaq?

– Bu müharibənin ən kritik təsiri iqtisadi sahədə olacaq. Enerji təchizatında ən kiçik fasilə belə qlobal sistemi sarsıdacaq. Neft və təbii qaz axınlarında fasilələr birbaşa inflyasiya təzyiqi yaradacaq və qlobal təchizat zəncirlərini pozacaq. Müharibənin təsiri artıq tanklarla deyil, tankerlərlə ölçülür. Buna görə də enerji təhlükəsizliyi hərbi təhlükəsizlik qədər əhəmiyyətli hal alıb.

– Husilər və proksi qüvvələr niyə bu qədər önəmlidir?

– Proksi qüvvələr müharibənin coğrafiyasını genişləndirən və onun dəyərini artıran elementlərdir. Husilər Qırmızı dənizdə, “Hizbullah” isə İsrail sərhədində təzyiq göstərərək münaqişəni çoxqatlı edir. Bu struktur sayəsində İran birbaşa müharibəyə girmədən rəqiblərinə təzyiq göstərə bilər. Eyni zamanda, bu, müharibənin tək bir cəbhədə cəmləşməsinin qarşısını alaraq nəzarəti daha da çətinləşdirir.

– Qırmızı dəniz-Hörmüz boğazı marşrutu niyə əhəmiyyətlidir?

– Bu marşrutlar müasir dünyanın iqtisadi arteriyalarıdır. Enerji və ticarət axınının böyük bir hissəsi bu dar keçidlərdən keçir. Bu bölgələrdə yaranan təhlükəsizlik boşluğu təkcə regional deyil, həm də qlobal miqyasda böhrana səbəb ola bilər. Buna görə də, müharibənin əsas cəbhəsi artıq quru deyil, “logistika və enerji xətləri”dir.

– Zirvə görüşü bu riski necə idarə etməyi hədəfləyir?

– Zirvə görüşü regional təhlükəsizlik çətiri yaratmaqla mühüm marşrutlarda sabitliyi təmin etməyi hədəfləyir. Bu yanaşma klassik hərbi müdaxilədən daha çox koordinasiya, diplomatiya və ortaq təhlükəsizlik anlayışına əsaslanır. Məqsəd müharibə davam etsə belə, sistemin dağılmasının qarşısını almaqdır.

– Müharibənin humanitar tərəfi necə nəzərə alınır?

– Humanitar böhranlar müharibənin ən nəzərəçarpan və həssas aspektidir. Buna görə də, liderlər humanitar yardım və mülki müdafiə mövzularına üstünlük verirlər. Bu yanaşma təkcə mənəvi məsuliyyət deyil, həm də ictimai reaksiyaların idarə olunması üçün bir vasitədir. Humanitar diplomatiya legitimlik yaratmağın ən təsirli yollarından biridir. Bununla liderlər həm beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyini qazanır, həm də öz ictimaiyyətlərini inandırırlar. Bu, sərt güc siyasətlərini daha məqbul edir.

– Bu müharibədən hansı nəticəni çıxarmaq olar?

– Nəticədə ortaya çıxan mənzərə göstərir ki, müharibələr artıq “bitirilən” deyil, “idarə olunan” proseslərdir. Bu yeni modeldə məqsəd mütləq qələbə deyil, sistemin dağılmasının qarşısını alacaq bir tarazlığın yaradılmasıdır.

– Hazırda prioritet olan nədir?

– Ən fundamental prioritet enerji axınının fasiləsizliyini təmin etmək, ticarət yollarını açıq saxlamaq və müharibənin regionda yayılmasının qarşısını almaqdır.

– Əsas mesaj nədir?

– Bu proses yeni bir geosiyasi reallığı ortaya qoyur: ABŞ və İsrail hərbi üstünlüyü əldə edə bilər, lakin sistemi tamamilə idarə edə bilməz. İran zəiflədilə bilər, lakin tamamilə aradan qaldırıla bilməz. Regional ölkələr artıq sadəcə seyrçi deyil, tarazlıq yaradanlardır. Nəticə olaraq, yeni dövrün fundamental doktrinası belədir: “Güc əraziyə nəzarət etməkdən deyil, enerji axınlarını, ticarət yollarını və böhran dinamikasını idarə etməkdən irəli gəlir”.