“İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu Yerusəlimdə Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Mitsotakis və Kipr Prezidenti Nikos Xristodulides ilə görüşüb. Bu görüş Şərqi Aralıq dənizində formalaşan “3+1” ittifaqının geosiyasi əhəmiyyətini və regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının yaranmasını göstərir”.

Globalinfo.az xəbər veri ki, bu sözləri politoloq Rüstəm Tağızadə deyib.

Politoloq bildirib ki, ittifaqın meydana çıxması üç əsas amillə izah edilə bilər:

“Birincisi, regionda kəşf edilmiş təxminən üç trilyon kubmetr təbii qaz ehtiyatı yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyət daşıyır. Avropanın enerji mənbələrini diversifikasiya etmə təşəbbüsləri bu resursları geosiyasi alətə çevirir.

İkincisi, Şərqi Aralıq dənizi Avropa, Yaxın Şərq və Şimali Afrika arasında kritik dəniz yollarının kəsişməsində yerləşir. Burada dəniz səlahiyyət sahələrinin idarəsi yalnız enerji resurslarına deyil, həm də strateji təsir imkanlarına çıxış deməkdir.

Üçüncüsü, regiondakı təhlükəsizlik doktrinalarındakı dəyişikliklər də ittifaqın yaranmasına səbəb olub. Xüsusilə Türkiyənin “Mavi Vətən” doktrinası milli suverenliyi və dövlətin davamlılığını dəniz hüquqlarına bağlayır, bu isə Yunanıstan və Kiprin iddiaları ilə üst-üstə düşərək “Türkiyəni məhdudlaşdırmaq” zərurətini əsaslandırır.

“3+1” ittifaqı Brjezinskinin “böyük şahmat taxtası” nəzəriyyəsi kontekstində, regiondakı əsas geosiyasi oyunçu kimi qəbul edilən Türkiyəyə qarşı tarazlaşdırıcı koalisiya kimi qiymətləndirilə bilər. ABŞ isə ittifaqın “+1” aktoru olaraq, regiondakı mövcudluğunu gücləndirir, strateji tərəfdaşlığı dərinləşdirir və rəqib güclərin təsirini məhdudlaşdırır. Bununla yanaşı, ABŞ Yunanıstan, Kipr və İsraili yaxınlaşdıraraq NATO daxilində və Yaxın Şərqdə stabil bir ox formalaşdırır, Kipr embarqosunun ləğvi isə hərbi əməkdaşlığı gücləndirir və Ankaraya diplomatik siqnal verir”.

Politoloqun sözlərinə görə, ittifaqın əsas hədəfləri dəqiq müəyyələşib:

“Burada məqsəd Türkiyədən qaynaqlanan təhlükələrə qarşı kollektiv təhlükəsizlik təmin etmək, Şərqi Aralıq dənizində enerji layihələrini həyata keçirmək və Ankaranı strateji qərarvermə prosesindən kənarda saxlamaqdır. Lakin yeni qütbləşmə sabitliyi pozma və qarşıdurma riskini artırır. Yüksək ehtimallı risklər arasında hərbiləşmənin sürətlənməsi, diplomatik elastikliyin azalması və regionda qarşıt blokların formalaşması var. Orta və aşağı ehtimallı, lakin yüksək təsirli risklər isə məhdud hərbi qarşıdurmalar, ABŞ-Türkiyə münasibətlərində gərginlik və enerji layihələrinin maliyyə baxımından qeyri-cəlbedici olmasıdır.

Şərqi Aralıq dənizi post-soyuq müharibə dövründə görünməmiş geosiyasi rəqabət sahəsinə çevrilib. “3+1” ittifaqı ABŞ-ın rəhbərliyində Türkiyənin regiondakı manevr imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədilə klassik güc siyasəti tətbiq edir. İsrail isə bu bölgədə həm passiv müşahidəçi, həm də hegemon deyil; o, riskləri minimuma endirməyə çalışaraq, struktur üstünlüklərini qoruyan rasional bir aktordur.

Ən ehtimal olunan ssenari, hərbi gərginliklərin dövri olaraq alovlandığı, lakin tərəflərin tammiqyaslı qarşıdurmanın bahasından çəkindiyi “nəzarətli gərginlik” vəziyyətinin davam etməsidir. Uzunmüddətli perspektivdə isə həll yalnız bütün sahil dövlətlərini – Türkiyə, Misir, Livan, İsrail, Kipr və Yunanıstan – əhatə edən, enerji resurslarını əməkdaşlıq vasitəsinə çevirən hərtərəfli təhlükəsizlik və çoxtərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində mümkün ola bilər. Hazırkı ittifaq isə daha çox qütbləşməyə xidmət edir və əməkdaşlıq üçün məkan açmır”.