2024-cü il Rəqəmsal Xəbər Hesabatında rəqəmsal xəbərlərin istehlakında etibarın itirilməsi və platformalararası miqrasiya ilə bağlı mühüm fikirlər var.

Oksford Universitetinin "Reuters İnstitutu" tərəfindən hər il nəşr olunan Rəqəmsal Xəbər Hesabatı rəqəmsal xəbərlərin istehlakında mövcud tendensiyaları araşdırır və xəbər mediasının üzləşdiyi problemləri ortaya qoyur.

Bu il 47 ölkədə ümumilikdə yüz minə yaxın insanla aparılan sorğulara görə, xəbərlərdən yayınma nisbəti artır, xəbərlərə inam isə azalır. İstehlakçılar xəbərlərin çoxluğundan getdikcə daha çox çaşqınlıq hiss edirlər. Generativ Süni intellekt (Sİ) isə səbəb olduğu məzmun selinə görə həm oxucuların reallıq qavrayışını, həm də etibarını şübhə altına salır.

2024-cü il Rəqəmsal Xəbər Hesabatı bədbinliyə və çıxılmaz vəziyyətə gətirib çıxarsa da, hesabat xəbər mediasında dəyişən dinamikanı göstərmək baxımından yaxşı bələdçidir.

Xəbərlərə inam azalmaqda davam edir

Seçkilər bir sıra ölkələrdə, o cümlədən ABŞ-da xəbərlərə marağı artırsa da, ümumi tendensiya aşağıya doğru gedir. Məsələn, Böyük Britaniyada xəbərlərə maraq 2015-ci ildən bəri demək olar ki, iki dəfə azalıb. mənbə.

Ölkələr arasında əhəmiyyətli fərqlər olsa da, 2024-cü il hesabatında respondentlərin yalnız 40%-nin xəbərlərə etibar etdiyi bildirilir. Ən yüksək etimad 69%-lə Şimali Avropa ölkəsi Finlandiyadadır. Macarıstan və Yunanıstan 23%-lə siyahının sonuncu pilləsində qərarlaşıb.

Hesabatın bu il xüsusi olaraq araşdırdığı başqa bir məsələ də xəbər mediasına etimad və ya inamsızlıq yaradan fundamental amillərdir. Yüksək jurnalist standartlarına uyğunluq, şəffaf yanaşma, qərəzlilikdən azad olmaq və mediada müxtəlifliyin təmsil olunması etimada təsir edən dörd əsas amildir.

Xəbərdən yayınma nisbəti də günü-gündən artır. Respondentlərin 39%-i bu və ya digər səbəbdən xəbərlərdən yayındıqlarını deyir ki, bu da ötən illə müqayisədə 3%, 2017-ci ildən isə 10% çoxdur.

Bu yayınmanın səbəbi əvvəlki illərdə olduğu kimidir. Xəbərdən yayınanların çoxu xəbər mediasının təkrarlanan və darıxdırıcı olduğunu deyir. Bəzi iştirakçılar xəbərin neqativ xarakterinin onları narahat və hiss etdirdiyini bildirirlər. Bu çəkinmə davranışı və xəbər yorğunluğu Ukrayna və Qəzzadakı müharibələr kimi uzun müddət davam edən münaqişələr üçün daha böyükdür.

Dezinformasiya nəinki xəbər mənbələrinə inamı azaldır, həm də cəmiyyətin yalan məlumatlara məruz qalması ilə bağlı narahatlığını artırır. Respondentlərin 59%-i real və saxta xəbərləri ayırd etməkdən narahatdır. Bu göstərici ötən illə müqayisədə 3 pillə yüksəkdir. Üstəlik, bu il seçkilərin keçiriləcəyi Cənubi Afrikada (81%) və ABŞ-da (72%) narahat olanların nisbəti kifayət qədər yüksəkdir. İstifadəçilərin qarşılaşdıqları dezinformasiyadan ən çox narahat olduqları platformalar “TikTok” və “X”-dir.

Davam edən müharibələr və digər aktual mövzular haqqında dezinformasiya və sui-qəsd nəzəriyyələrinə ev sahibliyi edən bu platformalarda diqqət çəkən başqa bir təhlükə saxta videolardır.

Müxtəlif platformalara miqrasiya başlayıb

Bir çox ölkələrdə xəbərlər üçün “Facebook”dan istifadədə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalma müşahidə olunur. Son bir ildə bütün ölkələrdə “Facebook”da xəbər istehlakı 4% bənd azalıb. Bunun əsas səbəbi platformanın xəbər və siyasi məzmunlu materialı yerləşdirmək istəməməsidir. “Facebook” 2024-cü ilin əvvəlində ABŞ və Avstraliya da daxil olmaqla bir neçə ölkədə xəbərlər seqmentini bloklayacağını bildirmişdi. mənbə

Məlumata görə, “Facebook” və “X”-dən (keçmiş “Twitter”) ayrılan internet istifadəçiləri xəbər almaq üçün “TikTok”, “Instagram” və “YouTube” kimi vizual və video mərkəzli platformalara keçməyə başlayıblar. Bu keçidlə birlikdə, video formatındakı məzmun xüsusilə gənc qruplar üçün onlayn xəbərlərin daha vacib mənbəyinə çevrilib.

Qısa video formatında xəbərlər iştirakçıların 66%-nin hər həftə daxil olduğu formata çevrilsə də, daha uzun məzmuna maraq 50% ətrafında qalıb. Bu da həm xəbərin mənbəyinin, həm də xəbərlərin ötürülmə formatının dəyişdiyini göstərir. “YouTube” və “TikTok” kimi platformalarda xəbər paylaşımına təsir göstərənlər və məzmun yaradıcılarının əldə etdiyi baxışlar ənənəvi xəbər təşkilatlarını üstələyir. Bu platformalara məzmun istehsalı gətirənlərdən bəziləri gənc jurnalistlər və media şərhçiləridir. Türkiyədə “YouTube” kimi platformalarda yayıma başlayan jurnalistlərin sayında artım var.

“WhatsApp” kimi qapalı mesajlaşma proqramları xəbərlərin paylaşılması və istehlakı üçün getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Araşdırmalara görə, insanlar ictimai platformalarda gördükləri məlumatdan daha çox yaxın dostlar və ailə şəbəkələrində paylaşılan məlumatlara etibar edirlər. Bu güvən faktoru qapalı mesajlaşma proqramlarını xəbər mübadiləsi üçün üstün durma gətirir. mənbə

Süni intellekt texnologiyasını bilməmək qorxu və inamsızlıq yaradır

Xəbərlərə inam uzun müddətdir ki, azalıb. 2018-ci ildən bəri 4 bəndlik azalma var. Bəs insanların yaratdığı xəbərlərə inam onsuz da problem olduğu halda, hələ dünya əhalisinin böyük bir hissəsi tərəfindən mənimsənilməmiş süni intellekt texnologiyasından istifadə bu etimada necə təsir edir?

Hesabata görə, bir çox insanlar Süni İntellektin qərəzli, qeyri-dəqiq və ya yanlış məlumatlar istehsal etmək potensialına diqqət çəkirlər. Sorğu iştirakçılarının digər narahatlığı ondan ibarətdir ki, süni intellektdən istifadə oxuculara aydın və şəffaf şəkildə bildirilməlidir. İnsanlar hələ də bu texnologiyaya etibar etməsələr də, xəbər otaqlarının bu texnologiyadan öz iş axınlarında və nəşrlərində istifadə etməsi qarşıdakı illərdə etibarı azalda bilər. Burada məsuliyyət redaksiyaların çiyinlərinə düşür. Onlar bu texnologiyanı öz işlərinə necə və niyə inteqrasiya etdikləri barədə ictimaiyyətə məlumat verməli və bu məsələ ilə bağlı siyasətlərini şəffaf şəkildə izah etməlidirlər ki, oxucuların süni intellekti mənimsəməsini asanlaşdıra bilsinlər.

Hesabatın digər mühüm tapıntısı isə insanların müharibə və siyasət kimi kritik gündəmlərdə Süni intellektin varlığına inanmadığını göstərir. İştirakçılar düşünürlər ki, siyasət kimi çətin bir mövzu, yanlış işlənmiş xəbərlərdə idman kimi daha rahat mövzudan daha yüksək zərər potensialına və təsir sahəsinə malikdir.

İştirakçılar, Süni İntellekt transkripsiya və tərcümə kimi pərdəarxası işlərdə istifadə edildikdə, yəni jurnalistlərin işini əlindən almaqdansa, onlara dəstək olduqda özlərini daha rahat hiss edirlər (istinad). Məlumata görə, xəbər mərkəzləri də məsələyə analoji ehtiyatla yanaşır. Bu gün bir çox xəbər saytları tərcümə edərkən, başlıq seçərkən və ya uzun reportajda mühüm məqamları ümumiləşdirərkən bu texnologiyadan istifadə etsələr də, süni intellektə tam etibar etmirlər.

Süni İntellektə inamla bağlı digər mühüm tapıntı isə süni intellektin yaratdığı müxtəlif məzmun növlərinin iştirakçılarda müxtəlif səviyyələrdə inam yaratmasıdır. Hesabata görə, süni intellekt tərəfindən hazırlanan mətnlər və illüstrasiyalar daha çox qəbul edilsə də, eyni şey foto və video formatında çıxışlar üçün keçərli deyil.

Etibarsızlığın səbəblərindən biri süni intellekt texnologiyasını bilməmək ola bilər. Hesabata görə, iştirakçıların 40 %i süni intellekt haqqında çox az eşitdiklərini və ya oxuduqlarını bildirib. Süni intellekt texnologiyası ilə tanış olanların demoqrafik xüsusiyyətləri müxtəlifdir. Rəqəmlər göstərir ki, yaşı 35-dən aşağı olanlar, kişilər və ali təhsillilər daha yüksək məlumatlıdırlar.

Nəticə: 2024-cü il Rəqəmsal Xəbər Hesabatı rəqəmsal xəbər istehlakında etibarın aşınması və platforma dəyişiklikləri ilə üzləşdiyimizi ortaya qoyur və həm də xəbər mediasının gələcəyi üçün mühüm mesajlar verir.(faktyoxla.az)