Demək olar bu gün Azərbaycanda, elə bir ev tapılmaz ki, onun həyətindən, divarından muncuq kimi düzülən və ya dəstələnmiş formada olan üzərlik asılmasın.
Bunun da başlıca səbəbi hələ qədim zamanlardan üzərliklə bağlı müxtəlif inancların mövcud olması və bu gün də həmin inancların yaşadılmasıdır. Bu bitkiyə onun nəzərqoruyucu xüsusiyyətə malik olması baxımından yanaşanlar çoxdur. İnanclara görə üzərlik bədnəzərin düşmənidir. Məsələn, nasazlayan körpə uşağa üzərlik yandırılar. Toy məclislərində yandırılan üzərliyi qonaqların arasında gəzdirərlər. Onu evlərin qapı-bacasından, mal-heyvan çox olan tövlələrin girişində bəd-nəzərdən qoruyan vasitə kimi asarlar.
Üzərliksən havasan,
Hər bir dərdə davasan.
Səni dərman deyiblər,
Qada-bala sovasan.
Bizim evdə qalasan,
Üzərlik burda pırtlasın,
Yaman gözlər çatlasın.
Evlərdə üzərlik yandırılarkən adətən bu sözləri eşidirik. Əksəriyyət insan hər hansı bir işi düz görmədikdə, başına xoşagəlməz hadisə gəldikdə, bunu kiminsə nəzəri ilə əlaqələndirir, gözdəymədən, nəzərdən qorunmaq üçün üzərlik yandırır.
Bitkinin yumru hissələri kəsilir, dəmir bir qaba yığılır, üzərinə bir az soğan qabığı və bir çimdik duz atılaraq ocaqda yandırılır. Bu zaman onu yandıran şəxs sağ əlində üzərliyin toxumlarını, soğan qabığını və duzu tutaraq ailə üzvlərinə bir-bir yaxınlaşır, sağ əlini ailə üzvlərinin hər birinin başı üzərində üç dəfə fırladır, hər dəfə onun sağ çiyninə toxunur və deyir: “Kimin nəzərinə gəlmişik, onun nəzərini yandırırıq”.
Evi bəd nəzərdən qorumaq üçün yandırılan üzərliyi evin hər yerində gəzdirib: “aldım duzunu, ovdum gözünü”deyirlər.
Üzərliyim tüstülən,
Bədnəzəri kor elə.
Qohum olsun,ya özgə,
Qoy qapıdan girməsin.
Bəzən xəstəni sağaltmaq üçün də üzərlikdən istifadə edirlər. Axır çərşənbədə ağır xəstənin sağalması üçün niyyət edilir, başı üstündə üzərlik yandırılır, üç dəfə belinə vurub deyirlər ki, “naxoşluğun səhraya, dərd-azarın dəryaya”. Üzərlik yanan zaman ətri, tüstüsü insana xoş əhval-ruhiyyə bəxş edir. Ağbirçək nənələrimizin dilindən üzərlik haqqında zaman-zaman deyilən çoxlu bayatılar da eşitmişik:
Üzərliyəm həvayam,
Yaman dərdə davayam.
Pis gözü, pis nəzəri,
Üstünüzdən azayam.
Üzərliyin toplanması ilə bağlı çox maraqlı bir məqam da vardır. Belə ki, üzərliyi xoruz səsi çatmayan yerlərdən yığmaq lazımdır. İnanclara görə, xoruz səsi eşitməyən üzərlik bədnəzərə qarşı daha çox təsirli olur. Onu yığan zaman kökünün dibinə bir muncuq, ya da düymə atıb sonra yığılmalıdır. Hətta min bir dərdə dava olan bu bitkini daha çox yaş halda yığıb, ondan bəzən əşyalar da düzəldirlər. Qadınların aksesuar kimi istifadə etdiyi rəngli muncuqlar da hərdən üzərliyin meyvələrindən hazırlanır. Lakin üzərliyə təkcə bədnəzər qoruyucusu kimi yanaşılmamışdır. O, həm də sağlamlıq üçün faydalı sayılan qiymətli müalicəvi bitki kimi dəyərləndirilmişdir. Yanan üzərliyin ətrini sevməyən olmaz. Onun tüstüsü çox xeyirlidir. Mikrobları öldürür, yuxusuzluqla mübarizə aparmağa kömək edir. Həmçinin üzərlik dəmləmələri müxtəlif dəri xəstəlikləri zamanı da çox faydalıdır. Təpitməsi isti-isti bədənin ağrıyan yerlərinə qoyulanda ağrıları kəsir.


Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından