İnsanı daxili harmoniyaya qovuşduran musiqi alətləri

Tar
Tarda çalınan musiqi başağrısı, yuxusuzluq, malxulya (melanxoliya), əsəb və əzələ spazmalarını aradan qaldırır.
Bu alətdə ifa edilən melodiyalar insanda sakit, fəlsəfi əhvali-ruhiyyə yaradır, insanı həyat barədə düşünməyə vadar edir. Əgər təntənəli musiqi sakit və gümrah əhvali-ruhiyyə əmələ gətirirsə, minorda səslənən musiqi insanı passivləşdirir və yuxuya aparır.
“Qabusnamə”də (XI əsr) məsləhət görülür ki, musiqi pərdələrini seçərkən qulaq asanın məcazı nəzərə alınmalıdır.
-Aşağı pərdələr (bəm) - sanqvinik (qanı-qaynar) və fleqmatiklər (soyuqqanlı, laqeyd) üçün çox faydalıdır.
- Yüksək pərdələr (zil) xolerikin (tündməcaz, tez hirslənənlər) cuşa gəlməsinə səbəb olur.
- Orta pərdələr isə melanxolik (qəmgin, məyus) insanlara münasib təsir göstərir.
Tarın “ulu əcdadı” Azərbaycanda 3 min il əvvəl məlum idi. Onun təsviri e.ə. VIII əsrdə Cənubi Azərbaycanda mövcud olmuş Manna dövlətinin ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmişdir.
Miladdan əvvəl XIV əsrdə tikilmiş Misir sərdabələrinin divarlarını Azərbaycan tarına bənzər musiqi alətlərinin şəkilləri bəzəyir.
Bu da onu təsdiq edir ki, Şərqin musiqi alətləri qədim tarixə malikdir və onların arasında yaxın qohumluq əlaqələri mövcuddur.
Kamança
Kamançada səslənən musiqi güclü müalicəvi təsirə malikdir. O, əsəbləri sakitləşdirir, əhvali-ruhiyyəni yaxşılaşdırır, melanxoliya və qəm-qüssəyə qarşı kömək edir. Bu alətin incə səsi insanda lirik əhvali-ruhiyyə, müsbət emosiyalar yaradır, ətraf təbiətin gözəlliyini daha incə şəkildə hiss etməyə və ona qiymət verməyə kömək edir. Bu alətin ecazkar səsində Şərq mədəniyyətinin özünəməxsusluğunu dərk etmək olar. Orta əsrlərdə kamança timsalında olan musiqi alətlərindən bəhs edən Sultan Əli Xorasani “Dəstur ül-əlac” (1527-ci il) əsərində qeyd edir ki, əsəbləri sakitləşdirmək və yuxusuzluğu aradan qaldırmaq üçün simli alətlərin ifasında yaxşı bir musiqiyə qulaq asmaq lazımdır.
Sakitləşdirici təsir göstərən alətlər
Ney (tütək)
Neyin incə səsi əsəbləri sakitləşdirir, gərginliyi və yorğunluğu alır, yaxşı yuxu gətirir. Ney, əksər hallarda, insanda sevinc, sakitlik yaradır, insanı təbiətdən həzz almağa təhrik edir, bəzən isə fəlsəfi düşüncələrə aparır.
Qamışdan hazırlanan neyi hələ qədim Misirdə tanıyırdılar. Bu alətin təsviri bizim eradan əvvəl XIV əsrdə tikilmiş Misir sərdabələrinin divar rəsmlərində saxlanılır. Tütək Azərbaycan xalqının ən çox sevdiyi alətlərdən biri olmaqla bərabər, əsrlər boyu kübar, aristokrat mühitdə, şah saraylarında da sevilirdi.
Ud
Əcdadlarımız hesab edirdilər ki, udun səsi başağrısı və melanxoliya üçün əla vasitədir, o əzələ spazmalarını götürür, güclü sakitləşdirici təsirə malikdir. Azərbaycanda ud ən geniş yayılmış və sevimli alətlərdən biri olmuşdur. Onun qədim Yunan Arfasına qohumluğu çatır. Uda bənzər alətlər qədim Misir sərdabələrində təsvir edilmişlər.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından