Xorçi–Monqol, Buryat “Uligerlərində”, yəni dastanlarında carçı/ozan/aşıq deməkdir. E-xor dairəvi formada ifa edilən rəqs, günəşin dairəvi hərəkətini imitasiya edir. Xoro - moğol, yakut, buryat, bolqar, rumın və s. xalqlarda rəqs növüdür. “Xor–Xr” şəklində də yazılırdı. Xur–Moğol və buryatlarda iki simli musiqi alətidir. Bu söz at səsi mənasını verir. At isə bildiyimiz kimi, bir çox günəş tanrılarının simvol və atributlarından biridir. “Musiqi tanrılar tərəfindən yaradılmışdır”!
Musiqinin banisi qədim misirlilərə görə Osirdir. Horun oğlunun musiqi tanrısı olması, Qədim Misirdə tanrı Osirin ölümü və yenidən doğuşunu qutlayan törənlərdə rahiblərin xalqla birlikdə mahnı oxuyaraq, rəqs etdiyi məlumdur.
Alman musiqi alimi Jacob Adlun “Musiqi elminə giriş” adlı kitabında yazır: “ İlk insan Adəm ilə var olan musiqi, sonrakı insanlarla birlikdə dəyişərək günümüzə qədər gəlmişdir”. Əski misirlilərə görə, Osir, germanlara görə musiqi Wotan tərəfindən yaradılmışdır.
Oğuz türklərində musiqi Dədə Qorqudla bağlıdır. Dədə Qorqudun qopuz çalması, Koroğlunun sazı hər zaman onların özlərini və ətrafındakıları saflaşdırmış, Tanrıya yaxınlaşdırıb, xalqa qəhrəmanlıq duyğuları aşılamışdır. Qazaxlarda “Korkut Kuy” adlı musiqini də misal göstərmək olar. Dünyadakı bütün mədəniyyətlərdə musiqi din ilə bərabər olub.
Qədim Çin tapınaqlarında musiqiyə çox önəm verilirmiş, ondan xalqa ali duyğuları aşılamaq üçün istifadə edilmişdir. Mesopotamiyada, şümerlərdə ilk şeirlər yazılmış, dini dualar, alqışlar, dini mahnılara çevrilmişdir. Qədim Hindistanda “Samaveda” adlı kitab musiqi haqqında idi.
Bu kitabda yer alan əfsanəyə görə, musiqini tanrı Brahma və tanrıça Sarasvati yaratmışdı. Qədim Yunanıstanda musiqi bütün xeyirxah işlərin qaynağı sayılırdı. E.ə. 749-cu ilə aid məlumatlara əsasən Qədim Romada qazanılan zəfərləri qutlamaq üçün keçirilən tədbirlərdə tanrılara ilahilər söyləyərək təşəkkür edilirdi. Saturnaliya karnavalları keçirilirdi.
Qırgızlarda xəstəlikləri sağaltmaq, yağmur duası kimi dualar, mahnılar oxunurdı, musiqi çalınırdı. Şamanizmdə musiqi, ruhlarla əlaqə yaratmaq üçün istifadə olunardı. Yakut əfsanəsində şamanın davul, qaval üzərində, göyün yeddinci qatında uçduğundan bəhs edilir. Altaylarda və yakutların inancına görə şaman pis ruhları, qara qüvvələri qaval içinə toplayarmış. Qırğız şamanlarının, davul yerinə qopuz çaldıqları məlumdur.
Qədim yunanlarda belə bir deyim var idi; “Musiqi- rəqslərlə, ritmlərlə və nəğmə oxumaqla bizi tanrıya yaxınlaşdırır”.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından