İranla ABŞ/İsrail arasındakı atəşkəsi necə şərh etməliyik?

İran-ABŞ atəşkəsi silahların susduğu deyil, müharibə strategiyasının dərinləşdiyi andır. Bu cür atəşkəslər müharibəni bitirmir, yalnız ona son qoymaq ümidi silah kimi istifadə olunur və müharibənin xəritəsi deyil, məntiqi dəyişir. Və bu dəyişiklik müharibənin harada olacağını deyil, necə aparılacağını müəyyən edir.

Atəşkəs qaynar müharibəni dayandırmış kimi görünür, amma (Livan və İraq bu mərhələdə daha əhəmiyyətli hala gəlir) aktiv münaqişə dondurulduğu zaman arxa plan çalışmağa başlayır. Tərəflər açıq müharibədən gizli rəqabətə və asimmetriya rejiminə keçirlər. Bu, görünməz olduğu üçün daha təhlükəlidir. Məsələn, xüsusən də PJAK daxil olmaqla proksi qüvvələrin hərəkətliliyinə diqqət yetirin. “The New York Times” qəzeti ABŞ-ın Suriyada təlim keçdiyi SDG kadrlarının Zaqros dağlarında PJAK terrorçularına necə təlim keçdiyini təsvir edirdi.

Atəşkəs kimə daha çox lazım idi?

Zəif tərəfin buna ehtiyacı ola bilər, amma bəzən bu, böyük hücumdan əvvəl qəsdən edilmiş “fasilə” də ola bilər. Buna görə də, atəşkəs sülhün deyil, tarazlığın və mövqe dəyişməsinin göstəricisidir. Başqa sözlə, atəşkəs son nəticə deyil, yeni bir oyunun ilkin konfiqurasiyasıdır.

Kimin nəyə ehtiyacı var?

ABŞ-ın qorxduğu şey məğlubiyyət deyil, qalib gəlsə belə idarə edə bilmədiyi bir müharibə formasıdır. Buna görə də, ABŞ-ın nəzarəti saxlamağa ehtiyacı var. Başqa sözlə, ABŞ-ın qarşısına heç kimin dayandıra bilməyəcəyi bir müharibə forması çıxa bilər. İran ABŞ-ı və İsraili müharibəni qızışdırmaqla hədələmir, müharibəni idarəolunmaz hala gətirməklə hədələyir. İran klassik üstünlük və müqavimət ritorikası ilə deyil, zəif yerlər yaratmaqla çıxış edir. ABŞ-a və İsrailə “güclü olduğunuz yerdə qarşınıza çıxmayacam, zəif, həssas və asılı olduğunuz yerdə zərbə endirəcəyəm, təkcə qurmaq istədiyiniz nizamı deyil, həm də qlobal nizamınızı pozacağam” deyir. O zaman qarşılaşdığımız təhlükəli ssenari “hər şeyin sakit göründüyü” hissini yaratsa da əslində böyük fırtınadan əvvəlki sakitlikdir.

Türkiyə üçün belə bir atəşkəs sakitlik deyil, ayıq olmaq, strateji və geosiyasi radarların açılması, passiv qalmaq və ya bir ittifaqa qoşulmaq əvəzinə, balans və sistem quruculuğunda aktiv rol almaq deməkdir. Çünki bu mühit risklərin azalmasına deyil, qeyri-müəyyənliyin və asimmetriyanın artmasına bərabərdir. Hətta Azərbaycanı da buna daxil edək. Bu mühitdə təzyiq bizə birbaşa deyil, dolayı yolla gəlir və böhran özünü Cənubi Qafqazda, yanımızda və ya hətta sərhədlərimiz daxilində göstərə bilər. Bu böhranlar “dalğa effekti” ilə yayılır, enerji və təhlükəsizlik xətləri daha kövrək olur, sosial həssaslıqlar artır. (Bütün detalları bilməsək də, konsulluğa edilən son hücuma bu baxımdan baxmaq vacibdir. Bu cür hərəkətlər cəmiyyəti bölmür, onu bölünə bilən hala gətirmək məqsədi daşıyır, onu sınayır, reflekslərini ölçür).

Müəllif: Bahçeşehir Universiteti Strateji Araşdırmalar Mərkəzi (BAU SAM) başqanı, terror və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Abdullah Ağar

Tərcümə etdi: Gülnar Səlimova