Abşeron yarımadasında, Bakıda Zirə adlanan çox qədim bir kənd var. Vikipedik məlumatlarda Zirəni “jəzirə”, “ziraət” yəni ərəb dilində olan “ada” və “əkinçilik”sözü ilə bağlayırlar. Zirə ilə eyni ərazidə yerləşən; Xəzər dənizinin Hirkan, Gürgan adlanan tarixi dövrlərini yada salan “Gürgan”, Sabir türklərini xatırladan “Sibir üstü” adlanan toponimləri Zirənin əsil türk mənşəli ad olduğunu göstərir. Zirə, bəlkə də elə Azərbaycanın, Xəzərin özü ilə eyni tarixə malikdir. Zirə/Zr; Azər/Zr... Xəzər/Azər/XZR;
Zərdabın Yuxarı Seyidlər kəndi yaxınlığında Qanlıca adlanan göl var. Bu adın nə ilə əlaqədar yarandığı hələ də dəqiq bilinmir. Lakin məlumdur ki, bu göldə su qan rəngindədir. Yerli sakinlərin dediyinə görə nə zamansa gölün dərinliyində qırmızı kərpiçdən bina batmışdır, suya qırmızı rəng verən də həmin binanın kərpicləridir. Kərpiç – Şumerlərin/Kengerlərin hazırladığı və zikkuratların tikintisində istifadə etdikləri tikinti materialıdır. Yəni orta hesabla gildən hazırlanmış və günəş altında qurudulmuş bu tikinti materialının 5000 ildən çox yaşı var. Tunc dövründən insanların yaşayış ərazisi olan Zərdab rayonunun Qanlıca gölü; bəlkə Kanqlı/Kanglı/Kanglıca gölü...
Oğuz rayonunun Zərrab kəndi. Vikipedik mənbələrə görə: “Zərrab” ın “zər” və “ab” sözlərindən yarandığı göz önündədir. “Zər”in – günəşin xüsusiyyətlərini özündə daşıyan “od” ilə, “işıq” ilə, “ab”ın isə “su” demək olduğu bəllidir. Od və su isə həyatı, dünyanı yaradan ünsürlərdəndir.
Bəlkə bu yaradılış ünsürləri ilə bağlılığı tarixi Zərdab rayonuna da aid etmək olar?!
Məhşur, tarixi ərazi olan Beşbarmaq dağının, ziyarətinin olduğu, Siyəzənin Zarat kəndi...İsmayıllı rayonunun kəndləri- Zarat , Zərgəran, Zərnava, Qəbələ və Xızı rayonlarının Zərgərli kəndləri də Azər ilə bağlıdır. Maraqlıdır ki, Zirədə isə Qübələ adlanan qədim yaşayış məskəni olub...
Xəzər/XZR/Xızır...Osir/Azər/Xəzər/Xızır... eyni kökdən törənmiş sözlərdir. Danışıq dilimizdə saitdən əvvələ H/X kimi samitlər əlavə etmək var. Məs: açar/haçar, eləmi/heeləmi , asan/hasand və s. Osir/Azər tanrı ilə, Xızır peyğəmbər demək olar ki, missiyanı daşıyır, Xəzər dənizimiz; həm də elə Azər dənizidir.

Firəngiz Rüstəmova