Bu gün də Qədim Misir yaradılış əfsanəsindəki yaradıcı Ptah Tanrısının dünyada, eyni zamanda dilimizdə, dastanlarımızda və coğrafi ərazilərimizdə izləri qalmaqdadır. Azərbaycan dastanlarında oğlana və qıza yuxuda “Puta” verilməsi var. Həm də Puta hər adama verilmir, yalnız seçilmişlərə və yaşlı, nurani bir kişi tərəfindən verilir. Bizdə isə putanı verənin Xızır olduğuna inanılır. Belə ki, bir birini heç vaxt görməyən gənclərə; Xızır yuxuda eşq şərbəti verir və onları bir anlıq bir birinə göstərir. Bəlkə gənclərə“Puta”nı göndərən elə Pta tanrısıdır?! Axı ilk cütlükləri yaradan Pta tanrısı idi. Yəqin ki, epiteti “cənub divarının arxasında dayanan” olan Pta tanrısı tərəfindən seçilmiş gənclərə; Osir/Azər/Xızır tanrısı “Puta” verərək onlarda sevgi oyadırdı. Ona görə Puta; Osir/Xızır tərəfindən verilə bilərdi. Yaradıcı tanrı Pta, öldürən tanrı Sokar və yenidən dirildən Osir, biri digərinə təcəssüm etmiş ilk üçlük idi. Epiteti “cənub divarının arxasında dayanan” olan Pta tanrısı, cənub şəhəri olan Bakının qədim qəsəbəsi – Puta və Bakının da cənubunda yerləşən Patamdar qəsəbəsi... Bunlar arasında bir əlaqə ola bilərmi? Patamdar, Puta yaşayış əraziləri; eyni zamanda dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında olan və “Pat/Pot/Put” ilə başlayan şəhərlər nə üçün məhz həmin söz kökü ilə bağlıdır? Gürcüstada Poti şəhəri; Pont, yəni Qara Dəniz, Paleostomi gölü və Rioni çayı arasında yerləşdiyinə görə, Mesopotamiya da Dəclə və Fərat çayları arasında yerləşdiyinə görə elə adlanıb. Antik Petra şəhəri də İordaniyada Lut gölü ilə Akabe körfəzi arasındadır. Argentina Mesopatomiyası isə La-Plato və Uruqvay çayları, İtaliyadakı Potensa şəhəri isə Tirren dənizinə tökülən Sinni, Aqri, Bazento çayları arasında salınmışdır. Patamdar qəsəbəsi isə Xəzər dənizi ilə Puta gölü arasında yerləşir. Qədim Misirin; Eqipetin baş kəndinin adı Hikuptah olub. Bu şəhərin adı Het-Ka-Ptah sözündən gəlir ki, mənası dilimizdə çox asan anlaşılır və “Ka Ptahın Evi” deməkdir. Həm də Nilin iki qolu arasında salınmışdı. Eqipet adının özünün də KaPtah adından yaranması ehtimalı böyükdür. Ptah isə yaradıcı tanrı idi. Xaotik okeandan özü yarandı, sonra isə suların ortasında ilk torpağı, Kainatı, tanrıları, tanrıçaları, İlahi sözləri və insanları yaratdı. Bəlkə Ptah Tanrısı xaotik suların dibindən qurunu, torpağı yüksəltdiyinə, yaratdığına görə hansı coğrafiyada olmasından asılı olmayaraq iki və daha çox su arasında olan ərazilər məhz Pot/Pat/Put söz kökü ilə başlayır?! Ptah Tanrısı özündən sonra oğlu Atumu, Atum isə həyat mənbəyi olan Ra-nı, yəni günəşi yaratdı. Vikipedik mənbələrə görə:” Atropatenanın adı müxtəlif dilli mənbələrdə fərqli şəkildə qeyd edilmişdir. Bir çox müəlliflərə görə, Azərbaycan öz adını Atropatenadan almışdır. Antik yunan və latın dilli mənbələr bu adı bir qayda olaraq "Atropatena" şəklində yazırlar. Pəhləvi dilli mənbələrdə isə ad "Atur-patkan" şəklində qeyd edilir. Bu adın mənası "Aturpatın torpaqları" deməkdir və bu ad Atropatın ("Aturpat", "Atərəpata" — Atəş qoruyan) hökmranlığı dövründə yaranmışdır”. Aturopat; bəlkə “AtumRaPtah”?! Urmu gölü ilə Xəzər dənizi arasında yerləşən Atropatena, Xəzər dənizi ilə Puta gölü arasında yerləşən Patamdar, Qırmızı göl, Xəzər dənizi və Puta gölü əhatəsindəki Puta qəsəbəsi; dastanlarımızda su və ya şərbət şəklində verilən putalar, naxışlarımızdakı su dalğalarına bənzəyən putalar, Yaradıcı Ptah Tanrısının, Osir/Azər oğullarının Mesopatomiya, Eqipet yaddaşının son qalıqları... Latın dilində güc, qabiliyyət, bacarıq, geniş imkanlara malik olmaq mənasında işlədilən “Potentia”, yəni potensiya sözü var ki, bu söz də hansısa bir fövqəltəbii bacarığı ifadə edir.“Put” sanskrit dilində erdemli, əxlaqlı, möhtəşəm, ruhsal yetkinlik, igidlik, müdriklik deməkdir ki, bu xüsusiyyətlər tanrısal simaları özündə birləşdirir. “Patriarx” sözü də Allahlıq, atalıq, hakimiyyət kimi anlaşılır.“Potap” qədim kişi adıdır və “qərib, səyyah” kimi mənaları var ki, hansısa bir missiyanı daşıyan seçilmişlərə məxsusdur. Günəşin rəmzi, Fransanın milli simvollarından biri, Qalliyada müqəddəs hesab edilən, rusların folklorunda zəiflərin köməyinə çatan, qəhrəmanlıq simvolu olan xoruz; rus dilində “Petux” adlanır. Həm də rus dilində “Pet” oxumaq deməkdir. Sanki “Petux” sözündə iki məna gizlidir, xoruz oxuyaraq günəşi çağırır. Eyni zamanda “Petux” sözünün, “Kur” sözündən daha qədim olması aydın olur. Dilimizdə ”bataqlıq” sözü var. Mənası durğun su, palçıq ilə örtülü yer deməkdir. Palçıq sözünün isə bir çox rayonlarımızın dialektlərində “battax/pattax” kimi tələffüz edilən daha arxaik bir adı var. Bu arxaik ifadələrin yaradıcı tanrı Ptahın torpağı, qurunu yaratması ilə əlaqəli olması ehtimalı böyükdür. Maraqlısı isə odur ki, Afro Aziat dil qrupuna aid Kemerun dilində günəşə “Pat”deyilir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Pat/Pot/Put ilə başlayan adlar, sözlər və toponimlər yaradılış və Tanrı ilə bağlıdır.

Firəngiz Rüstəmova