Kandil/Qəndil gecəsi; müsəlman adət ənənələrində, dini olaraq qutsal hesab edilən gecələrə verilən addır. Həmin günlərdə; gündüzlər oruc tutulur, gecələr isə dualar oxunur və namaz qılınır. Kandil/Qəndil gecələrində məscid və ya ziyarətgahlarda, içərisində yağ və fitil olan xüsusi işıqlandırma vasitələri ilə, yəni qəndillər ilə həmin yer işıqlandırılırdı. Ona görə həmin gecələr qəndil gecəsi adlandırılıb. Azərbaycan d. “qəndil” asma lampa deməkdir. Qəndil gecəsi adəti və ya ritualları əsasən Türkiyədə keçirilir. Ərəb mənşəli olduğu yazılan Kandil /Qəndil sözü; əslində Arami/Süryani dilində eyni anlama gələn “ḳandila” sözündən alınmışdır. Bu söz həm də Latın dilində eyni mənada olan “candela” sözündən gəlir ki, "işıqlanmaq, parlamaq, yanmaq" feili “candere” sözündən törədilmişdir. İngilis d. “candle”, Fransız d. “chandelle” sözü eyni mənada, yəni işıqlandırmaq mənasında işlədilir və Latın d. alıntıdır. Pravoslav kilsələrində, ikonanın önündə qoyulmuş şamdan da “Kandilo” adlanır və 7-12 arası şam yandırılır. Ruslarda “Kadilnıe sveçi/Kadil şamları”, ladan var ki, hansısa bir məkanı neqativ enerjidən təmizləmək üçün ətirli büxurdan, tüstüdən istifadə edilir və bu “Kandilo”ilə qarışdırılmamalıdır. İslamda Qəndillərin ən ünlüsü, şübhəsiz ki, Qədir gecəsidir. Ramazan ayının 27-ci gününə təsadüf edən bu gecə, Quranın nazil olduğu gecədir və İslam üçün son dərəcə önəmlidir.
Mövlud Qəndili... Əsli Ərəb d. olan “mövlud” kəlməsi; doğum, doğum yeri və ya doğum zamanı deməkdir ki, Hz. Məhəmmədin doğumu münasibətilə ilk olaraq Fatımilər (Misir) zamanında din törənləri düzənlənərək qutlanmışdır. Geniş miqyaslı qutlamalar isə Səlcuqlular dönəmində rastlanır. Mövlud Qəndili, Osmanlının III Murad dönəmindən sonra qutlanmağa başlanmış, bundan sonra isə İslam adət ənənələrinə daxil olaraq bu günlərə qədər gəlib çıxmışdır.
Regaib Qəndili; Ərəb d. çox aranan, çox istənən deməkdir. Bu qəndil, Əminə xanımın Hz. Məhəmmədə hamilə qaldığı gecənin ildönümünə həsr edilir. İslam toplumunda mübarək sayılan günlərdəndir. Bu gecə diğər qəndillər kimi, dualarla və ibadətlə keçirilir. Mirac Qəndili; Ərəb d. mirac; yüksəlmə, göyə çıxma kimi mənalar daşıyır. Burada Hz. Məhəmmədin İslam inanışında göydəki Allah qatına çıxışı, yüksəlişi anladılır. Berat Qəndili; Ərəb d. elə bildiyimiz “bəraət”sözüdür. Hz. Məhəmmədə peyğəmbərliyin təbliğ edildiyi, verildiyi gün olaraq qutlanır. Berat Qəndili, mənəvi qurtulma gecəsi sayılır. Öncəki Qəndillərdəki kimi, bu gecə də dua və ibadətlərlə keçirilir.Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Qəndillər, qaynaqlarını Qurandan almamış olsalar belə, İslamdan çox-çox öncə digər dinlərdə işlədilən qəndil ənənələri; Qurana, İslama inananların sonradan öz ibadətlərinin üstünə əlavə edərək yaşatdıqları bir ritualdır. Böyük ehtimalla qədim dinlər də bu adəti Şumer mifologiyasından götürüb, öz dünyagörüşlərinə, inanclarına və dinlərinə əlavə edib. Min illər öncə şumerlər daşların içərisini oyaraq yağ tökmüşlər və ondan qəndillər, lampalar hazırlamışdılar. Əsasən həmişəyaşıl və uzunömürlülüyün simvolu, ölməzliyin rəmzi olan Şam ağacı qətranını əridib, oyulmuş daşların içərisinə töküb gecələri yandıraraq işıqlandırıcı vasitə kimi istifadə ediblər. İşığına və istiliyinə görə yerdə günəşin, Şamaşın simvolu hesab edilən qətran; elə Şam adlandırılıb və bu gün də dilimizdə işlənməkdədir. QƏNdil/KANdil/KANdila/CANdere sözlərində işıq mənbəyi olan GÜN, GÜNəş sözünün kökü gizlidir...

F.Rüstəməva