Ermənistanın sabiq prezidentləri Serj Sərkisyan və Robert Köçəryanın Xocalı soyqırımı ilə bağlı istintaqa cəlb olunub-olunmayacağı yenidən gündəmə gəlib. İddialara görə, rəsmi Bakı beynəlxalq hüquq müstəvidə tədbir görmək üçün addım ata bilər. Eyni zamanda, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın seçkilərdən sonra sabiq liderləri Bakıya təslim edib-etməyəcəyi ilə bağlı müzakirələr aparılır.

Sərkisyan və Köçəryan Bakıda istintaqa cəlb olunacaq? Paşinyan onları seçkidən sonra Bakıya təslim edəcək? Bu proses hüquqi yolla necə aparılmalıdır?

Globalinfo.az-a danışan politoloq Zaur İbrahimli deyib ki, Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanları Xocalı qatilləri Sərkisyan və Köçəryanın müharibə cinayətləri törətməsi ilə bağlı kifayət qədər dəlil toplayıb:

“Onlar müxtəlif illərdə müsahibələrində və açıqlamalarında Xocalı soyqırımında iştirak etdiklərini, dinc insanların kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi ilə bağlı əmrlər verdiklərini etiraf ediblər. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar göstərir ki, təkcə Xocalı soyqırımı zamanı deyil, Azərbaycan torpaqlarının işğalı prosesində də dinc əhali güllələnmələrə və işgəncələrə məruz qalıb. Bu cinayətkar dəstələrə isə bilavasitə Köçəryan və Sərkisyan rəhbərlik edib, səhra komandirləri kimi fəaliyyət göstəriblər. Bununla bağlı çoxsaylı, təkzibolunmaz faktlar əsasında cinayət işləri başlanıb. Lakin bir sıra obyektiv səbəblərdən həmin şəxsləri hələlik məsuliyyətə cəlb etmək mümkün olmayıb. Bu isə o demək deyil ki, qarşı tərəfi məsuliyyətdən kənarda qalmalıdır. Xocalı soyqırımı və azərbaycanlılara qarşı törədilmiş cinayətlərə görə Ermənistan cavabdehdir”.

Politoloq qeyd edib ki, yaxın perspektivdə bu şəxslərin Azərbaycana verilməsi real görünməsə də, ölkəmiz bu istiqamətdə fəaliyyətini dayandırmayacaq:

“Belə məsələlərdə əsas amil ardıcıllıq, qətiyyət, düzgün diplomatiya və çoxtərəfli əməkdaşlıqdır. Son 35 ildə bir zamanlar real görünməyən hadisələrin baş verdiyini gördük. Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə xalqımız və ordumuz tarixi qələbə qazandı, torpaqlarımız azad edildi. Bu gün Xocalıda soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə memorial kompleks inşa olunub. Bir neçə il əvvəl bunları xəyal belə edə bilməzdik. Bu qatillərin Azərbaycan məhkəmələri qarşısında cavab verəcəyi günü gözləməkdən yorulmamalı, ümidimizi itirməməliyik. Necə ki, qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının sabiq “prezidentləri” Azərbaycan məhkəməsi qarşısında dayandılar, qatil, milyarder Ruben Vardanyan və digər hərbi canilər də qanun qarşısında cavab verdilər. Bir zamanlar bunu da təsəvvür etmək çətin idi, lakin bu gün həmin tarixi hadisələrin şahidiyik. Əsas məsələ qarşıya qoyulan vəzifələrin icrası üçün bütün səyləri göstərməkdir. Tarixi zərurət yetişəndə bu şəxslər də məhkəmə qarşısında cavab verəcəklər, törədilən cinayətlər cavabsız qalmayacaq”.

Hüquqşünas Əlövsət Allahverdiyev bildirib ki, “Bakıda istintaqa cəlb etmək” ifadəsi hüquqi dillə iki ayrı məqsədi birləşdirir:

“Birincisi, Azərbaycanın istintaq orqanları və prokurorluğunun müəyyən faktlar üzrə cinayət işi başlatması, istintaq aparması, ittiham formalaşdırması, axtarış elan etməsi, beynəlxalq hüquqi yardım sorğuları göndərməsi kimi prosessual addımları atmasıdır. İkincisi isə həmin şəxslərin fiziki olaraq Azərbaycan yurisdiksiyasına gətirilməsi, yəni saxlanması, təhvil verilməsi və ya başqa formada ölkəmizin hüquq-mühafizə, məhkəmə sisteminin real nəzarətinə düşməsidir. Bu iki mərhələdən birincisi hüquqi baxımdan daha real görünür, ikincisi isə adətən siyasi-hüquqi əməkdaşlıq, ekstradisiya rejimi, üçüncü ölkədə saxlanma kimi mexanizmlərdən asılı olduğuna görə daha mürəkkəb və qeyri-müəyyən olur. Cinayət Məcəlləsində soyqırımı ayrıca cinayət tərkibi kimi nəzərdə tutulub. Həmin maddənin mahiyyəti odur ki, milli, etnik, irqi və ya dini qrupun tam və ya qismən məhv edilməsinə yönələn hərəkətlər ağır cinayət kimi tanınır və sanksiya mexanizmi mövcuddur. Bununla yanaşı, praktiki baxımdan daha kritik hüquqi baza Cinayət Məcəlləsinin 12.3-cü maddəsidir. Bu norma “sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər”, “müharibə cinayətləri” kimi kateqoriyalara aid əməllər üzrə cinayətin harada törədilməsindən asılı olmayaraq şəxslərin ölkəmizin cinayət qanunvericiliyi əsasında məsuliyyətə cəlb edilə bilməsi ideyasını təsbit edir. Məhz qanun mətninə görə, Azərbaycan istintaq orqanları belə kateqoriyalı cinayətlər üzrə iş aça, ittiham irəli sürə, prosessual qərarlar çıxara bilər”.

Hüquqşünas vurğulayıb ki, istintaqın başlanması avtomatik olaraq həmin şəxslərin Bakıda dindirilməsi və ya məhkəmədə iştirak etməsi demək deyil:

“Bu nöqtədən sonra məsələ artıq icra mexanizmlərinə, yəni şəxsin faktiki olaraq Azərbaycan nəzarətinə düşməsinə bağlanır. Sərkisyan və Köçəryanın Bakıda istintaqa fiziki olaraq cəlb edilməsinin real ssenariləri əsasən üç istiqamətdə təsəvvür olunur. Birincisi, ən sadə görünən, amma praktiki cəhətdən ən az ehtimal olunan ssenaridir. Belə ki, barəsində axtarış və ya saxlanma qərarı olan şəxs hansısa səbəbdən ölkəmizə daxil olarsa, sərhəddə Azərbaycan yurisdiksiyasına düşərsə, saxlanıla bilər. Lakin bu tip işlərdə barəsində ittiham gözlənilən şəxslər adətən Azərbaycan ərazisinə səfər etmir və bu ssenari daha çox nəzəri xarakter daşıyır. İkinci ssenari praktikada daha işlək sayılan yoldur. Yəni üçüncü ölkədə saxlanma və ekstradisiya. Siyasi baxımdan yanaşıldıqda bu da effekt verməyə bilər. Üçüncü ssenari isə İnterpol mexanizmləridir. Bu da üçüncü ölkənin yanaşmasından asılıdır. Çünki bəzən axtarışda olan şəxsi saxlayır, vermir, bəzən saxlamır, bəzən də saxlayıb mühakimə üçün tələb edən dövlətə verir. Burada ayrıca “qiyabi istintaq, qiyabi məhkəmə” məsələsi də vacibdir. Bunun üçün Azərbaycan hüququnda qiyabi icraat institutu mövcuddur. Bütün hallarda həmin şəxslər Bakıda istintaqa cəlb oluna bilər. İnanmaq olar ki, bütün sahələrdə inkişaf edən, güclənən Azərbaycan bunun da reallaşmasına nail olacaq”.