İranın təhlükəsizlik qüvvələrinin etirazçılara qarşı ölümcül kimyəvi silahlardan istifadə etdiyi iddia olunur. Bu barədə Britaniyanın sabiq deputatı Bill Rammell də etibarlı hesabata istinadən məlumat yayıb. Sözügedən hesabat beynəlxalq aləmdə geniş müzakirələrə səbəb olub. Bildirilir ki, zamanında İraqın sabiq lideri Səddam Hüseynlə də bağlı belə fikirlər var idi və bu, ABŞ-la Britaniyanın İraqa hücum etməsində ciddi bəhanə oldu. İndi də İranda etirazçılara qarşı kimyəvi silahdan istifadə iddiası Britaniyadan yayılır.

İranda “Səddam Hüseyn” ssenarisi təkrarlana bilərmi?

Globalinfo.az-a danışan siyasi şərhçi Anar İsayev deyib ki, bu iddia çox ciddi və təhlükəli hüquqi-siyasi nəticələr doğura biləcək səviyyədədir:

“Ona görə mövzuya emosional deyil, beynəlxalq hüquq, presedentlər və real mexanizmlər prizmasından baxmaq lazımdır.

1. Beynəlxalq hüquq baxımından “kimyəvi silahdan istifadə” nə deməkdir?

İran Kimyəvi Silahların Qadağan Edilməsi Konvensiyasının (CWC) üzvüdür (1997-dən). Bu konvensiyaya görə, kimyəvi maddələrin hərbi məqsədlə, daxili asayişə nəzarət adı altında belə, ölümcül təsir yaradacaq formada istifadəsi qəti qadağandır. Əgər etirazçılara qarşı sinir qazları (VX, sarin və s.), boğucu maddələr və ya “naməlum toksik kimyəvi maddə” istifadə edildiyi sübut olunsa, bu, müharibə cinayəti və insanlığa qarşı cinayət kateqoriyasına düşür. Bu halda məsələ BMT Təhlükəsizlik Şurası, OPCW (Kimyəvi Silahların Qadağanı Təşkilatı) və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə qədər gedə bilər.

2. Bill Rammellin açıqlaması nə dərəcədə “rəsmi sübut” sayılır?

Burada incə bir hüquqi fərq var. Nəzərə alaq ki, Bill Rammell rəsmi hökumət nümayəndəsi deyil, sabiq millət vəkilidir. O, “etibarlı hesabatlara istinad etdiyini” deyir, amma hesabatın müəllifi, laborator analiz, kimyəvi maddənin növü və OPCW təsdiqi hələ açıqlanmayıb. Yəni hazırda iddia var, sübut mərhələsi yoxdur. Ona görə də bu, hüquqi baxımdan ilkin iddia sayılır.

3. Səddam Hüseyn presedenti ilə oxşarlıq varmı?

Oxşarlıq: iddia İngiltərə və Qərb mənbələrindən yayılır. Mövzu kütləvi qırğın silahlarıdır. Media üzərindən ictimai rəy hazırlanması prosesi görünür.

Fərqlər (çox önəmlidir):

– İraq (2003): Dövlətlərarası müharibə konteksti var idi, ABŞ–Britaniya hərbi müdaxilə qərarı artıq verilmişdi. Lakin kəşfiyyat məlumatı sonradan saxta çıxdı.

– İran (indiki mərhələ): Hələ birbaşa hərbi müdaxilə gündəmdə deyil. Daha çox sanksiyaların sərtləşdirilməsi, diplomatik təcrid, rejimi legitimlikdən salmaq xətti izlənir. Yəni bu mərhələdə “İraq ssenarisi”nin tam təkrarı real deyil, amma mərhələli basqı modeli mümkündür.

İki ölkə hərəkətə keçir: İrandan qorxunc xəbər yayıldı – Səddam Hüseyn ssenarisi təkrarlanır?
Anar İsayev

4. Bu iddia real ola bilərmi?

Texniki baxımdan İranın kimyəvi maddələr istehsal etmək potensialı var (İraq–İran müharibəsindən qalma təcrübə). Amma etirazçılara qarşı klassik hərbi kimyəvi silahdan istifadə ilk növbədə rejim üçün çox risklidir, dərhal beynəlxalq istintaq açılmasına səbəb olar. Ona görə də daha real ehtimal qadağan olunmuş, lakin “kimyəvi silah” kimi təqdim edilə bilən maddələr, gücləndirilmiş gözyaşardıcı qazlar, toksik sənaye kimyəviləri, düzgün doza nəzarəti olmayan boğucu maddələr ola bilər. Bunlar hüquqi baxımdan yenə də cinayət sayılır, amma “sarin istifadə olundu” iddiasından fərqli kateqoriyadır.

5.Region üçün hansı təhlükələr var?

– İran daxilində etirazların radikallaşması, rejimin daha sərt repressiyalara keçməsi, etnik bölgələrdə (kürdlər, bəluclar) separat gərginlik yaranması.

– Regional eskalasiya: İsrail–İran gərginliyinin artması, İran proksi qüvvələrinin (Hizbullah, husilər və s.) aktivləşməsi. Bu da körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik narahatlığını artırar.

– Beynəlxalq müstəvidə: yeni sanksiya dalğası, İranın OPCW-də araşdırmaya cəlb olunması, rejimin “toksik dövlət” kimi etiketlənməsi”.