Azərbaycanda da ilanlara etiqad edilir, onlara bəzən mənfi, bəzən müsbət münasibət göstərilir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda “İlan ocağı” adlanan Pir və İlan dağı vardır. Sabirabad rayonunda da ilanlar tərəfindən qorunan belə bir Pir olduğu məlumdur. İlanların qəbirlərdə yaşaması, ocaq ilanı, ev ilanı, yeddi qardaş ilanı, ağ ilan haqqında folklorumuzda kifayət qədər məlumatlar vardır. Nəsil vermə zamanı bir ocaqdan digər ocağa səfər edən ilan ailəsinə kənd adamları yol verir, əgər qapılarından keçərsə onları süd ilə, duz çörəklə qarşılayırlar. İlanın hansısa qadına və ya kişiyə vurulması, aşiq olması haqqında da əfsanələr az deyildir. Onları öldürmək olmaz!
Heyvanlar arasında ilan, əqrəb, hörümçək kimi zəhərli olanlar az deyil. Onların zəhəri peotid və zülal birləşmələrindən ibarət olub orqanizmin normal fizioloji funksiyalarının pozulmasına gətirib çıxarır və ölümlə nəticələndirir. Heyvani, bitki və mikrob toksinlərinin araşdırılması ilə məşqul olan sahə toksikologiya adlanır.
Qədim Misirdə əsrlər boyu zəhərli ilanlar və həşəratlar ilahiləşdirilmişdir. On tanrı və tanrıça ilanbaşlı təsvir edilərək misirliləri ölümdən sonra himayə edəcəklərinə Magiya və ritual güc sayəsində təhlükəli Apofisdən qorunmağın mümkünlüyünə inanmışlar.
İlanların biologiyasını, onların zəhərlərinin tərkibini öyrənmək müasir toksikologiyanın bir hissəsidir. Bu elmin ilk dünyagörüşləri Qədim Misirdə yaranıb və e.ə.664-332 illərdə yazılmış və çox dəyərli məlumatlar olan Misir papirusunun 2 hissədən ibarət olan nüsxəsi Bruklin muzeyində saxlanılır.
İlan zəhərinə e.ə.51-30 illərdə hökmdarlıq etmiş çariça Kleopatra da çox maraq göstərirmiş. Əfsanəyə görə Kleopatra öz ölümünü də ilan sancması ilə gerçəkləşdirmişdir. Almaniyanın Trir Universitetində Christoph Schaefferin rəhbərliyi altında çalışan alimlər elan etmişlər ki, Kleopatra ilan sancmasından deyil, opium, akonitum və conium maculatum qarışığından ibarət olan zəhərləyici tərkib qəbul edərək ağrısız, əziyyətsiz olaraq dünyasını dəyişmişdir.
İlan zəhərinə yalnız misirlilər deyil, Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya da maraq göstərmişdir. Aristotel, Nikandr və Kolofon kimi antik müəlliflər də ilan zəhəri haqqında məlumatlar yazmışlar.
Saray çevrilişlərində çox zaman ilan zəhərlərindən istifadə edildiyinə görə Antik dövrün çarları da zəhərlərin təsiri ilə dərindən maraqlanmışlar. Mitridat VI Pont Evpatoru (e.ə. 132–63) rəqibləri tərəfindən zəhərlənəcəyindən ehtiyat edərək hər gün kiçik dozada arsenium qəbul edirmiş ki, yüksək dozalara qarşı bədənində immunitet yaransın. Və bu gün də o ilk olaraq zəhərlərlə və antidotlarla protoelmi eksperiment etmiş toksikoloq hesab edilir. Onun ölümündən sonra bütün kitabxanası və arxivi Romaya gətirilmiş, Leney və Pliniy tərəfindən Latın dilinə çevrilərək öyrənilmişdir (e.ə.95–25). Sənədlərlə tanış olan Pliniy söyləmişdir ki, Mitridat ona qədər gəlib-getmiş bütün bioloqlardan daha təcrübəli araşdırmaçı olmuşdur. Mitridat antidotu adlandırılan “mitridatium” təkmilləşdirilmiş şəkildə hazırlanmış və polivalent antidot hesab edilir. Bu məhşur antidota XX əsrdə belə dərman preparatlarının içərisində rast gəlinir.
Qədimdə hətta müharibələr zamanı insanlara, həm də heyvanlara qarşı savaşda oxları ilan zəhəri ilə zəhərləyərdilər ki, yaralar sağalmaz və ölümcül olsun.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından