Şahin quşunun Oğuz boylarında və toponimlərimizdə izləri.
Qırğı, yəni Şahin quşu – Günəş quşlarındandır, bütün Günəş tanrılarının atributu hesab edilərək; Qartal kimi kral mənsubiyyətinin, göylərin, günəşin simvolu sayılıb. Yəqin ki, Günəşin simvolu olduğuna görə, şərqdən, Doğudan doğan günəşin şərəfinə həm də “doğan” adlanıb. Vikipedik məlumatlarda görə isə «şahin quşuna “doğan” adı Anka quşunun ölümsüzlüyü və yenidən doğumunun şərəfinə verilib. Attilanın və bəzi Oğuz boylarının bayraqlarında Tuğrul quşu yer almışdır. Atillanın gerbi “Turul”, Moğollarda həmin quş”Tuğrul”, Türklərdə isə “Konrul” adlanır. Oğuz Kağan Dastanında Oğuz; gələcək xanımını təpəsində bir tuğrul quşu olan ağacın qovuğunda görür. Bahaeddin Ögelə görə Atillanın qalxanının üzərində bir şahin quşu, doğan rəsmi vardır. Daha sonra Macar gələnəyində bu quşun başına bir də tac qoyulmuşdur. Kral Geza zamanındakı Macarlar bu armanı bütün hər yerdə istifadə etmişlər».
Türk dilində sözün əsli “songkur”dur. Günəşin, Doğunun rəmzi olan Qırğı/Şahin/Doğan; Oğuzlar arasında da çox yayğın oluduğunu, hər bir soyun və boyun öz onqonu, yəni totemi olduğunu həm Fəzlullah Rəşidəddin, həm də Əbülqazi göstərmişlər. Onlara istinad edən B.Ögel həmin onqonları boy və soylar üzrə araşdırıb yazmışdır. Onlardan “sungar”la əlaqəli olanlardan bəzilərini göstərmək olar. Gün Xan: simvolu Ağ Şahin, Qayı - Ağ Şahin/Şunqar (Şunqar), Bayat - Ağ Şahin, Alkaravlı - Ağ Şahin. Qara-uyli; Ağ Şahin/Çalağan (Göbek-sarı). Yazır; Qartal/Bildirçin çalan qırğı (Torumtay). Dökər; Qartal/ Çalağan (Köçken). Dodurğa; Qartal/Qırmızı qırğı (Kızıl-qarçağay). Yaparlı-Qartal/Qırğı (Kirğu). Avşar; Dovşancıl/Ağ-şahin, Bayındır- Şunqar/Şahin (Şahin). Beçenə; Şunqar/Ala şahin (Ala-toğanaq). Çavuldur; Şunqar/Qartal (Buğdaynık). Çəbni; Şunqar/Huma (Humay). B.Ögel, Anadoluda bu quşa əsasən “sungur” deyilyini söyləyir. Şahin; Ak/Ağ-doğan =Ağ sungur (falco gyrfalco). Qara-sungur (astur palumbarius); bənəklidir... bay-sungur (falco lanarius), bu daha tüklü bir doğandır, “laçın” da adlandırılır. Şahin quşuna “laçın” əsasən Azərbaycanda deyilir. Qırgızlar isə eyni quşa “şumkar” deyir. Qazaxların isə “sumkar” adlandırdığı bu quş; “ak/ağ sumkar” və “bay-sumkar” kimi növlərə də ayırmışlar. Monqol d. isə şahin quşu “sonxor” adlanır. Türklərdə Padşah, Hökmdar və Sultanlara “Hünkar” da deyərdilər. Hünkar/Sonxor/Sünkar sözləri bir - birindən yaranmış ola bilər. Axı şahin Tanrı və Çarların simvoludur, əbədi hökmdar və tanrı olan Hor; Şahin/Qırğı başlı təsvir edilərdi. Bir sıra Oğuz mənşəli hesab edilmiş xalqların mifologiyasında da şahin quşu yer almışdır . Məsələn: şahin Asteklərdə tanrının elçisidir, Qədim Misirdə günəş tanrıları şahin/qırğı başlı təsvir edilərmiş. Mitraizmdə Mitranın, Hörmüzün atributu, Apollonunn sürətli elçisi, yeraltı aləmin tanrıçası Böyük Ana Amentinin emblemidir. Qartal da günəş quşlarından hesab edilir. İkibaşlı qartal olan Öksökö quşundan Türk və Altay mifologiyasında, Başqurd əfsanələrində də Semrük adlı ikibaşlı qartaldan bəhs edilir. İkibaşlı qartal həm də Şumer şəhəri Laqaşın, Midiyanın, Atabəylər dövlətinin, Səcuqlu dövlətinin, Qarabağ xanlığının bayrağı və ya simvolu olub. Qırğı/Şahin/Sungur/Doğan yırtıcı və ovçu quşdur. Ən iti görməyə malik olan, günəşə gözlərini qırpmadan baxa bilən Qırğı/Şahin; bir saatda 322 km. sürətlə uça bilirOğuzların, Türklərin simvolu hesab edilən şahin quşu; Oğuz boylarında olduğu kimi, oronim və toponimlərin adında da öz əksini tapmışdır. Türkiyədə Muğla, Yozqat, Diyabakır, Hatay ərazilərində Sungur köyünün adının, hazırda əsirlikdə olan və Səməd Vurğunun xatirələrində yer almış, Haqqıxlı kəndindəki Şinkar bulağı, Qaradağ rayonu ərazisində Şonqar qəsəbəsi, Qəbələ rayonunda Şongar bulağı, Qobustanda Şonqardağ, Şamkur/Şamxor/Şəmkir, Laçın rayonunun, Toğana/Toğanalı kəndinin adının “doğan/şahin” ilə əlaqəli ollması aydın görünür.


F.Rüstəmova