Ərkudə- Latın dilində Vitex agnus-castus bitkisi qədim zamanlardan müalicəvi dərman bitkisi kimi məlumdur. Bu bitki Müqəddəs Vitex, İbrahim ağacı, Saf quzu, Saf, toxunulmayan qoyun, yabanı bibər, Monax bibəri və digər adlarla tanınır. Dəmləmələr və müxtəlif formalarda sinir sistemi, sonsuzluq, cin¬si pozuntular zamanı istifadə olunur. Qədimdə onun budaq¬larını yatağın altına bel tərəfdən qoyarmışlar ki, polyusiyaların və müxtəlif cinsi xəstəliklərin qarşısını alsın, toz halına salınmış meyvəsini ərinmiş yağ ilə qatıb testislərin iltiha¬bının müalicə¬sində istifadə edərmişlər.
Çex dilində mníšskí pepř, yəni Monax bibəri, “Vitex agnus-castus” [Rystonová 2007: 336], “jezuitské thé”,“jezuitský čaj”, yəni “İezuit” çayı, (букв. «иезуитский чай») Paraqvay Ço-banpüskülü “Ilex paraguariensis”, “jezuitský ořeh” İezuit qozu, “Çilim Trapa” [Ibid.: 212] kimi adlarla da tanınır.
Dodaqçiçəklilərə- Lamiaceae ailəsinə mənsub olan Ərkudə, Müqəddəs Vitex, İbrahim ağacı, Saf quzu, Saf, toxu- nulmayan qoyun, yabanı bibər, Monax bibəri/Vitex agnus-castus, “Müqəddəs ananın çarpayısının samanı” kimi adlarla tanınan bu mistik və eyni zamanda şəfaverici bitki lap qədim- lərdən məlum idi ki, kişilərdə cinsi instink¬ti azaldır. Ona görə də orta insan ömrü qədər 55-62 il yaşayan Ərkudəyə məhz Müqəddəs, Saf, toxunulmamış, iffətli, tərbiyəli quzu kimi adlar verilib.
Əfsanəyə görə Hera Samos adasında Ərkudə/İbrahim ağacının altında doğulmuşdur. Bir dəfə Samos adasında Zeusla Hera İbrahim ağacının altında bir araya gəlir. Hera həmin adanın şimalında axan müqəddəs İmbrasos çayında çimir və onun iffəti bərpa olunur. Məhşur Tonay bayramı zamanı tanrıça¬nın-ilahənin kult obrazı ətrafında İbrahim ağacı budaqları qoyu¬lur ki, həmin qeyri adi hadisəni xatırlatsınlar. Qədim Yunanıs¬tanda Ərkudə bitkisi budağı və ya meyvəsi təmiz, iffətli nigahın simvolu hesab edilirdi. Antik dövrlərdə hələ məlum idi ki, Ər¬kudə bitkisi kişilərdə adi və sərxoş vəziyyətdə kontrolsuz cin¬si münasibətləri idarə edir. Amma qadınlarda tam fərqli təsirə malik¬dir. Bu gün də Vitex agnus castus bitkisindən alınan məh¬lul və tabletlər qadınlarda klimakterik sindrom, alqodis¬meno¬reya, amenoreya, mastopatiya kimi xəstəliklərin müalicə¬sində is¬ti¬fadə edilir.(Bax: www.botanichka.ru)
Yuxarıdakı əfsanələr və Ərkudənin digər adları ilə tanış olduqda aydın olur ki, bu bitkidən kişilərin istifadəsi, onları daha məsuliyyətli, daha diqqətli, daha iffətli edir. Çılğınlığı, tempera¬menti azaldır və onları hardasa müqəddəsləşdirir, tanrısallaşdırır.
Bəs Azərbaycan dilində Ərkudə sözünü necə analiz etmək olar, hər sözün yaranmasında və yaşamasında əməyi olan Oğuzlar nə üçün bu bitkini məhz Ərkudə adlandırmışlar?
Ərkudə sözünü iki hecaya bölmək olar: Ər və Kudə. Ər sözü isim olub mənası- arvadın qanuni və məhrəm yoldaşı olan kişi zövc (sifət və isim.) sözündə möhkəm, mərd, qəhrəman, igid, qo¬çaq deməkdir. Yəni burada söhbətin məhz kişidən get¬diyi aydın bilinir və Azərbaycan dilində “ər” elə kişi cinsində olan adam demək¬dir.

Bəs Kudə/Kuda/Kud/Kut nə deməkdir?

Türk dilində olan mənbələrə görə Kelime Kökeni Eski Türkçe kut sözcüğünden evrilmiştir. Kut "tanrısal rahmet, baht, talih" Orhun Yazıtları (735)(Bax: www.etimolojiturkce.com)
Kut, Kuday, Xuday türk mifologiyasında (Altay, Qazax, Tatar, Qırğız, Xakas) insanı, təbiəti və bütün canlıları yaradan baş tanrıdır.
Deməli, Ərkudə sözü Müqəddəs Vitex adı ilə eyni məna daşıyır: çılğınlıqdan, ehtirasdan uzaq, tanrısallaşmış və müqəd¬dəsləşmiş kişi/adam.

P.S. Vitex sözü isə Latın dilində olan “viere” sözündən alın¬mışdır ki, mənası toxumaq, hörmək, ilgəkləmək de¬mək¬dir. Çün¬ki, Ərkudənin çubuqlarından zənbil və bir çox əşyalar hazır-lanarmışdır.(Bax: www.botanichka.ru.)
Burada da “viere” sözü ilə eyniləşən bir əyirmək sözü diq¬qəti cəlb edir. Azərbaycan dilində əymək, əyirmək deyə bir feil vardır. Bu gün də eyni mənalarda işlənilir. Viere sözü ilə əyir/ eyir/eymek/eyirmek biri digərindən törənmiş sözlərdir. Mah¬¬¬¬mud Kaşğarinin lüğətində də bu söz eyni mənada göstərilir: Əgir-sövq etmək, döndərmək, əyirmək, çevirmək, mühasirə etməkdir.
“Vitex agnus castus” bitkisinin adında bir kastrasiya sözü ilə eyni kökdən olan “castus” (Alman dilində castriren, Latın dilin¬də castrare), Rus dilində isə “oскоплять, охолостить”/ “kastra¬siya” etmək deməkdir.
Mahmud Kaşğarinin lüğətində:Ərət-axtalamaq, uşağı sün¬nət etmək, kişilər cərgəsinə qoşmaq.

***
Bitkinin adı və daşıdığı missiya Ərkudə sözündə tam mənası ilə öz əksini tapmışdır.

Ərkudə çılğınlıqdan, ehtirasdan uzaq, Tanrısallaşan və müqəd¬dəsləşən kişi!

F.Rüstəmova”Tanrılar yutdu vətənim Azərbaycan və düşüncələrim” kitabından