YUSİF BALASAQUNLU və onun “QUTADQU-BİLİK” əsəri haqqında düşüncələrim



YUSIF BALASAQUNLU VƏ ONUN “QUTADQU-BİLİK” ƏSƏRİNİN PEDAQOJİ MAHİYYƏTİ HAQQINDA DÜŞÜNCƏLƏRİM

“Qutadqu-bilik” türk xalqlarının pedaqoji fikir tarixini zənginləşdirən ən qiymətli mənəviyyat abidələrindən biridir. Bu əsər 11-ci əsrdə yaşamış Türk dünyasının böyük mütəfəkkir oğlu Yusif Balasaqunlu tərəfindən qələmə alınmışdır. Yusif Balasaqunlunun doğum tarixi haqqında fikirlər müxtəlifdir. Bu tarix ayrı-ayrı mənbələrdə 1010, 1015, 1019, 1025-ci illər kimi göstərilsə də, böyük alimin doğum tarixi daha çox 1017-ci il kimi qeyd olunur. O, Doğu Türküstanın Balasaqun şəhərində dünyaya göz açıb. Yusif Balasaqunlu XI əsrin böyük dilçi, lüğətçi alimi Mahmud Qaşqarlının müasiri və həmyerlisidir. Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu-bilik” əsərinin adını “Səadət biliyi”, “Bəxtiyarlıq sənəti”, “Xoşbəxtliyə aparan elm” kimi dilimizə çevirmək mümkündür. “Qut” səadət, xoşbəxtlik deməkdir. Tarixi mənbələrdə göstərilir ki, müəllif bu əsər üzərində 18 ay işləyib. Əsər tam hazır olduqdan sonra -1069-cu ildə müəllif onu Qaraxanlılar dövlətinin – Məşriqin və Çinin hökmdarı Tubğac Buğra Xaqana hədiyyə edib. Xaqan minnətdarlıq əlaməti olaraq Yusif Balasaqunluya Ulu Xas Hacib (saray naziri, saray işlərinin rəhbəri) vəzifəsini verib.
“Qatadqu-bilik” əsərinin pedaqoji mahiyyəti başlıca olaraq onun tərbiyəvi ideyalar üzərində qurulmasıdır. Təsadüfi deyil ki, çinlilər onu “Ədəbül-mülük” yəni, ədəb mülkü adlandırırlar.
Müəllif özü əsərin girişində bu barədə yazır:
Çinlilər ona “Ədəbül-mülük” deyərlər,
Maçinlilər ona “Ənisül-məmalik” deyərlər,
Məşriq elindəki ulular isə
Ona “Zinətül-üməra” deyirlər.
İranlılar ona “Şahnamə”
Turanlılar isə “Qutadğu-biliğ” söylərlər.
(ARDI VAR)


Böyükağa MİKAYILLI