İnformasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi müasir dövrdə dövlətlərin iqtisadi gücünü, idarəetmə effektivliyini və cəmiyyətin intellektual potensialını müəyyən edən əsas strateji istiqamətlərdən biri hesab olunur.

Rəqəmsallaşma prosesi yalnız texnoloji yeniliklərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda idarəetmə sisteminin modernləşdirilməsi, informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, innovasiya mühitinin formalaşdırılması və bilik iqtisadiyyatına keçidin təmin olunması kimi çoxşaxəli transformasiyanı əhatə edir. Bu sahənin inkişafı dövlət strukturlarının fəaliyyətini şəffaflaşdırır, biznes mühitinin rəqabət qabiliyyətini artırır və vətəndaşların informasiya resurslarına çıxış imkanlarını genişləndirir. Məhz bu baxımdan informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi dayanıqlı inkişafın, qlobal inteqrasiyanın və milli təhlükəsizliyin vacib elementlərindən biri kimi çıxış edir.

Bu gün bu məsələ Azərbaycan dövlətinin və Prezident İlham Əliyevin gündəliyində olan əsas məsələrdədir. Təsadüfi deyil ki, fevralın 11-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirə keçirildi. Müşavirədə Prezident açıq şəkildə bu məslə ilə bağlı tapşırıqlar verdi:

1.Süni intellektin tətbiqi dövlət qurumlarında geniş vüsət almalıdır;

2.Orta məktəblərdə şagirdlərə ilkin biliklərin aşılanması üçün tədris proqramına müəyyən dəyişikliklər edilməlidir;

3.Vətəndaşa lazım olan bütün xidmətlər bir ünvandan göstərilməlidir;

4.Hər bir dövlət qurumunda, nazirliklərdə rəqəmsallaşma, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik üzrə bir müavin ayrılmalı, ya yeni ştat vahidi yaradılmalı, ya da bu sahə mövcud müavinlərin birinə tapşırılmalıdır ki, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin əməkdaşları, rəhbərliyi onların təmasda olacaqları şəxslərin kim olacaqlarını bilsinlər və hər bir dövlət qurumunda bu sahə prioritet sayılmalıdır.

Prezidentin dövlət qurumlarında süni intellektin geniş tətbiqi ilə bağlı çağırışı diqqət çəkir. Onun vurğuladığı kimi, inkişaf etmiş ölkələrdə süni intellekt artıq dövlət məmurlarının gündəlik fəaliyyətinə inteqrasiya olunub və qərarların düzgünlüyünü qiymətləndirmədə yardımçı rol oynayır. Burada strateji məqsəd insan faktorunu aradan qaldırmaq deyil, onu daha dəqiq və analitik qərarvermə ilə gücləndirməkdir. Beləliklə, süni intellektin tətbiqi dövlət idarəçiliyində subyektivlik riskini azaltmaq, operativliyi artırmaq və analitik əsaslı idarəetmə modelini formalaşdırmaq üçün nəzərdə tutulur. Bu yanaşma xüsusilə mürəkkəb geosiyasi mühitdə fəaliyyət göstərən dövlətlər üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki informasiyanın həcmi artdıqca onu emal etmək qabiliyyəti strateji üstünlüyə çevrilir.

Prezidentin kibertəhlükəsizliyi kritik sahə kimi xarakterizə etməsi isə rəqəmsallaşmanın yalnız imkan deyil, eyni zamanda risk mənbəyi olduğunu qəbul edən realist yanaşmanın göstəricisidir. Onun ölkənin mütəşəkkil və aqressiv kiberhücuma məruz qalması barədə açıqlaması bu sahənin nəzəri deyil, real təhlükə müstəvisində qiymətləndirildiyini sübut edir. Bu kontekstdə Kibertəhlükəsizlik Mərkəzinin fəaliyyətinə xüsusi diqqət yetirilməsi çağırışı rəqəmsal transformasiyanın müdafiə komponentinin prioritetləşdirilməsi deməkdir. Çünki rəqəmsal dövlət modeli yalnız texnoloji infrastruktur qurmaqla formalaşmır; həmin infrastrukturu qoruyan təhlükəsizlik mexanizmləri olmadan bu model dayanıqlı ola bilməz. Bu yanaşma həm də onu göstərir ki, rəqəmsal inkişaf strategiyası milli təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdə tutulur.

Təhsil sistemində dəyişikliklə bağlı verilən tapşırıq isə bu transformasiyanın uzunmüddətli insan kapitalı ölçüsünü açır. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, bu sahə uzunmüddətli prosesdir və gələcəkdə kadrlara böyük ehtiyac olacaq. Bu fikir strateji planlaşdırmanın əsas prinsipini əks etdirir. Yəni texnologiyanı idxal etmək mümkündür, lakin onu idarə edən milli kadr potensialı olmadan davamlı inkişaf təmin edilə bilməz. Orta məktəblərdən başlayaraq rəqəmsal savadlılığın formalaşdırılması gələcəkdə texnoloji asılılığın qarşısını almağa yönəlmiş qabaqlayıcı addım kimi görünür. Bu, həm də iqtisadiyyatın struktur transformasiyası ilə bağlıdır, çünki bilik əsaslı iqtisadi model yalnız texnoloji savadlı cəmiyyət üzərində qurula bilər. Beləliklə, təhsil sahəsinə dair bu tapşırıq texnoloji siyasətin sosial bazasını formalaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Vətəndaş xidmətlərinin vahid platformada birləşdirilməsi ideyası isə rəqəmsallaşmanın praktiki nəticəsini – dövlət-vətəndaş münasibətlərinin yeni modelini formalaşdırmağı hədəfləyir. Prezidentin müxtəlif qurumların yaratdığı platformaların tədricən ləğv edilərək xidmətlərin vahid mərkəzdə cəmlənməsi ilə bağlı fikri institusional parçalanmanın aradan qaldırılmasına yönəlib. Bu yanaşma göstərir ki, məqsəd sadəcə rəqəmsal xidmətlərin sayını artırmaq deyil, onları koordinasiyalı və inteqrasiya olunmuş sistemə çevirməkdir. Vahid platforma konsepsiyası dövlət idarəçiliyində paralel strukturların yaratdığı resurs itkisini azaldır, məlumat bazalarının inteqrasiyasını təmin edir və vətəndaş üçün prosedurları sadələşdirir. Belə model eyni zamanda korrupsiya risklərini minimuma endirən struktur mexanizmdir, çünki insan amilinin azalması şəffaflığı artırır.

Nazirlik və dövlət qurumlarında rəqəmsallaşma, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik üzrə məsul şəxslərin müəyyənləşdirilməsi barədə tapşırıq isə institusional koordinasiya problemini həll etməyə yönəlmiş idarəetmə qərarıdır. Bu göstərişdən aydın olur ki, strateji məqsəd rəqəmsal transformasiyanı ayrıca layihə kimi deyil, dövlət aparatının bütün səviyyələrinə inteqrasiya olunan idarəetmə prinsipi kimi tətbiq etməkdir. Hər qurumda bu sahəyə cavabdeh şəxsin olması koordinasiyanı sürətləndirir, məsuliyyət bölgüsünü aydınlaşdırır və mərkəzi icra strukturları ilə əlaqəni gücləndirir. Xüsusilə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyində.

Bu tapşırıqların hamısını bir yerdə analiz etdikdə ortaya çıxan əsas nəticə ondan ibarətdir ki, burada söhbət təkcə texnologiyanın tətbiqindən getmir. Burada dövlət modelinin transformasiyası nəzərdə tutulur. Prezidentin çıxışındakı vurğular göstərir ki, rəqəmsallaşma ölkənin iqtisadi, inzibati və təhlükəsizlik siyasətlərinin ortaq platformasına çevrilməlidir. Bu isə klassik idarəçilikdən rəqəmsal dövlətə keçid deməkdir. Belə keçid yalnız texniki yenilənmə deyil, həm də idarəetmə fəlsəfəsinin dəyişməsi deməkdir; yəni dövlət aparatının çevik, məlumat əsaslı və proqnozlaşdırıcı mexanizmə çevrilməsi.

Prezidentin nitqində diqqət çəkən başqa mühüm məqam isə mərhələli yanaşmadır. O, mövcud platformaların üstünlüklərinin və əldə edilmiş təcrübənin nəzərə alınmalı olduğunu xüsusi vurğulayır. Bu fikir göstərir ki, məqsəd əvvəlki sistemləri ləğv edib sıfırdan başlamaq deyil, mövcud potensialı vahid strukturda birləşdirərək səmərəliliyi artırmaqdır. Bu isə idarəetmədə davamlılıq prinsipinin qorunduğunu göstərir və radikal deyil, rasional modernləşmə modelinə üstünlük verildiyini sübut edir.

Nəticə etibarilə, təqdim olunan tapşırıqlar strateji baxımdan vahid konsepsiyanın tərkib hissələri kimi çıxış edir və onların hamısı eyni məqsədə xidmət edir: rəqəmsal əsaslı, təhlükəsiz, koordinasiyalı və insan kapitalına söykənən dövlət modelinin qurulması. Bu modelin formalaşması yalnız texnoloji inkişaf göstəricisi deyil, həm də siyasi idarəetmənin effektivliyinin yeni mərhələyə keçidi deməkdir. Beləliklə, verilən göstərişlər ayrı-ayrı texniki tapşırıqlar toplusu deyil, ölkənin gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən strateji yol xəritəsi kimi qiymətləndirilməlidir.