Dünya iqtisadiyyatında çoxlu enmə və qalxmaların olduğunu müşahidə edirik. İş adamları iddia edirlər ki, bu gün iqtisadiyyatda “turbulent dövrlər” başlayıb. İlon Maskın sözlərinə görə, o, bir gün dünya iqtisadiyyatının “dağıldığını” hiss edir, ertəsi gün isə məlum olur ki, əslində hər şey qaydasındadır. Bunlar dünya iqtisadiyyatının təhlükə ilə üz-üzə olduğunun göstərcisidirmi?

Mövzu ilə bağlı türkiyəli iqtisadçı Neşat Gündoğdu Publika.az-a açıqlamasında bildirib ki, hazırda dünyada iqtisadi böhran hökm sürür:

“Bu, müəyyən zaman kəsiyində olan böhranlardan qaynaqlanır. Məsələn, 2008-ci ildə Amerika ipoteka böhranı, 2013-cü ildə FED-in istiqraz alışlarını azaltması və ən əsası isə 2020-ci ildəki pandemiya dünya iqtisadiyyatına ciddi zərər vurdu. Lakin pandemiya iqtisadiyyatı tamamilə fərqli bir ölçüyə daşıdı. Dünya iqtisadiyyatında daralmaq əvəzinə genişlənməyə üstünlük verildi. Bu, böhranı daha da artırdı. Bütün bunlar da inflyasiya ilə nəticələndi. Hazırda həm qiymət bazarında ciddi problemlər var, həm də faiz dərəcələri yüksəkdir. Faizlərin artması şirkətləri çətin vəziyyətə salır. Bu da şirkətlərin borclarını çoxaldır. Ona görə də tarazlığı qorumaq lazımdır”.

Ekspertin sözlərinə görə, ABŞ iqtisadiyyatı mübarizə aparmağa davam edir:

“Bir tərəfdən də Qərbin ən böyük rəqibi olan Çinin yüksəlişi davam edir. Bu yüksəliş qərbliləri dünya iqtisadiyyatında bir qədər narahat edir. Çünki kənardan borc götürüb, çoxlu işlər aparan Qərb şirkətləri, bankları faiz artımı ilə ciddi itkilər verməyə başlayıblar. Hətta Amerikada bir neçə bankın iflasa uğradığını görmüşük. Bu səbəbdən yüksək faiz dərəcələrinə deyil, büdcələrinə üstünlük verməyə başlayıblar. Ancaq görürük ki, bu büdcə nizamnaməsi investisiyaları arxa plana keçirib, başqa şeylərlə gündəmi zəbt edirlər. Bunun ən böyük nümunələrindən biri Avropa İttifaqının qəbul etdiyi Mərkəzi Asiyada həyata keçirilən “İnkişaf yolu” layihəsidir”.

İqtisadçı, yüksəlişdən öz payını alanlardan birinin də İlon Maskın olduğunu vurğulayıb:

“Belə ki, o, “Tesla”nı daha da genişləndirdi. İlon Mask populyar bir şəxsiyyətdir və cəmiyyəti necə yönləndirəcəyini bilir. Maskın texnoloji sahədə zəifləməsi iqtisadi geriləmə ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə böhranın necə inkişaf etdiyi ilə bağlı çoxlu nəzəriyyələr var. Həm də Amerika ilə Çin arasındakı iqtisadi münasibətlər çox həlledicidir. Əgər aralarında razılığa gələ bilsələr, daha uyğun bir nöqtəyə gedə bilərlər. Burada mühüm problem ehtiyat pul məsələsidir. Amerikanın ehtiyat pulu öz ölkəsinin xeyrinə istifadə etməsi, ehtiyacından çox dövriyyəyə buraxması bütün dünyada inflyasiyaya səbəb olur.

N.Gündoğdu əlavə edib ki, Amerika dolları elə valyutadır ki, onu atmaq və ya alternativ tapmaq mümkün deyil:

“Rusiya, Çin kimi digər dövlətlər isə Amerikanın oyundankənar davranışları ilə ədalətsiz üstünlük əldə etdiyini gündəmə gətirir. Bu səbəbdən şəxsi pullara nəzarət edilməli, hətta lazım gəldikdə dəyişdirilməli olduğunu bildirirlər. Bununla bağlı Çin, Hindistan və Rusiya etiraz ediblər. Dollara alternativ valyutanın gəlməsi ehtimalı azdır. Amma dollara olan nəzarətin FED-dən çıxarılıb, başqa bir nəzarətə verilməsi daha yaxşı olar. Zamanla buna doğru gedən bir prosesdən keçirik”.

İqtisadçı ekspert Rəşad Həsənov diqqətə çatdırıb ki, ümumiyyətlə qlobal iqtisadiyyatı tətikləyici faktorlar çoxalıb:

“Pandemiyadan sonra iqtisadiyyatda yeni bir dövr başlayıb. Daha sonra isə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ortaya çıxartdığı dalğalanma var. Xarici iqtisadi münasibətlər, yeni əməkdaşlıqlar və süni intellektin iqtisadiyyata inteqrasiyası vacib amillərdəndir. Bütün bunlar bazarda fərqlilik yaradıb".

Ekspert bildirib ki, digər mühüm məsələ gəlir fərqlərinin sürətlə dərinləşməsidir:

“Bu özü artıq tamamilə idarəolunmaz hal alıb. Eyni zamanda bazarlara da təsir edir. Bəzən şirkətlər öz maraqları üçün addım atırlar. Dünya iqtisadiyyatında baş verənlər yeni mərhələnin başlanğıcında olan çalxalanmadır. Artıq dünya yeni iqtisadiyyata hazır olmalıdır. Çünki bütün proseslər o yöndə gedir. Bu, müəyyən zaman alacaq. Böyük ehtimalla, dünyada daha stabil, iqtisadi, sosial, humanist modellərin təşəkkül tapmasını müşahidə edəcəyik”.

Aysel Şahmar