İbrahim Rəisinin Şərqi Azərbaycan vilayətinə ikinci səfəri baş tutub. Xatırladaq ki, ötənilki səfəri zamanı Rəisinin çıxışlarında hərbi ritorika üstünlük təşkil edirdi. O, sərhədçilərlə görüş keçirmiş, sərhədlərin qorunmasından, “qırmızı xətt”dən danışmış, üzü şimala doğru düzlənmiş məktəblilərin ifasında çoxbaşlı mesajlar ehtiva edın “Səlam, fərmandeh” (Salam, komandan) dinləmişdi.

Budəfəki ritorika daha yumşaqdır. Səfər zamanı bir neçə sənaye obyektinin, Culfa dəmir yolu xəttinin açılışında (əslində bərpadan sonra istifadəsində) iştirak edib. İran mediası bunu Avropaya ilk yüklər daşıyacaq xətt kimi təqdim edir. Hərçənd bu, əslində şişirtmədir. Çünki xətt çar dövründə istifadəyə verilmiş, İranı Rusiya və Avropaya bağlayan eyni xətdir, yeni deyil. Sovet dövrü məhz bu xətlə Moskva-Tehran qatarı işləyirdi. “Zəngəzur qırmızı xəttimizdir, Avropaya yeganə çıxışımızdır” deyiləndə də riyakarlıq edilirdi, çünki Avropaya çıxış Culfa və Astara dəmir yol xətləri, Xəzər dənizi üzərindəndir, bu istiqamətlərin hər üçü Azərbaycan Respublikasından keçir. Əlavə olaraq Türkiyə üzərindən də Avropaya yükdaşımaları həyata keçirilir.

Səfər ərəfəsi İran mediası Şərqi Azərbaycan vilayətinin növbəti dəfə parçalanaraq mərkəzi Marağa olan Səhənd mahalına ayrıca vilayət statusu veriləcəyi haqda xəbərləri müzakirə edirdi. Rəisi səfərdə bu barədə danışmasa da, Çaroymaq mahalındakı tədbirlərdə çıxışı zamanı bu mahalın Təbrizdən sonra vilayətdə ikinci böyük yaşayış məskəni olduğu, burdan Təbrizə daxili miqrasiyanın dayandırlması üçün şəhərin inkişafına diqqət yetiriləcəyini deyib. Vilayətə səfər zamanı dabbaqxanaların, avtomobilqayırma zavodlarının açılışında da iştirak edib, Təbrizdə Azərbaycan şairlərinin türk (Azərbaycan) və fars dillərində yaradıcılıqlarının İran mədəniyyətinə xidmət etməsi, Azərbaycan Respublikası əhalisinin və İran azərbaycanlılarının bir xalq olması və İslama bağlı olması haqda danışıb.

Ritorikanın yumşalması, ola bilsin ki, “Cənub-Şimal” layihəsinin reallaşdırılması ilə bağlı yaranmış gözləntilər, eləcə də Azərbaycan -Ermənistan sülh danışıqlarının uğurla bitəcəyi halda, hazırda Azərbaycanın bərpa etməkdə olduğu Naxçıvan-Zəngəzur və tikintisi gözlənilən Naxçıvan- Qars xətlərindən Avropaya yük daşımaları üçün bəhrələnmək istəyindən gəlir. Rəisinin faktiki olaraq Naxçıvan üzərindən Avropaya yük daşıyacaq xətdən danışması, o dəhlizlərin qəbul edilməsi mənasına da gələ bilər. Halbuki İran rəsmiləri, mediası və ekspertləri uzun müddət bu dəhlizə qarşı olduqlarını vurğulayırdılar.

Razılaşın ki, bir il əvvəl eyni yerdə durub “Səlam fərmandeh” oxutmaqla bu açılışın verdiyi mesajlar tamam fərqlidir. Bu yumşalmaya, faktiki olaraq Azərbaycanın dəhliz siyasətinə yeni yanaşma ortaya qoyulmasına İran və ABŞ arasında Oman vasitəsilə aparılan danışıqlar da səbəb ola bilər.

Rasionallıqdan uzaq olmayan bəzi iranlı ekspertlər əvvəldən də bu yöndə təkliflər verir, militarist ritorikadan yayınmağı təklif edirdilər. Onlar belə hesab edirlər ki, İran yerləşdiyi coğrafiya, müstəsna geosiyasi və geostrateji mövqeyi sayəsində regionlararası dəhlizlər, mühüm tranzit marşrutları hesabına öz qonşuları ilə siyasi və iqtisadi əlaqələrini möhkəmləndirə və Tehrana qarşı sanksiyaları neytrallaşdıra bilər. Məhz bu kontekst İran mediasını anti-Azərbaycan ritorikasını qismən azaltmağa sövq edir və ya belə görüntü yaratmağa cəhd göstərilir. Məsələn, Tehran Universitetinin professoru, tanınmış ekspert Həsən Beheştipur “Khabaronline” saytına şərhində İranın “Bakı və İrəvan arasında razılaşmanı alqışlamalı olduğunu” bildirib və əlavə edib ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında dəmir yolu anlaşması “İrana ziyan vurmayacaq”.

Ekspertlərə görə, Bakı ilə münaqişənin hər hansı bir gərginləşməsi İranın “öncə qonşu” prinsipi ilə bir araya sığmır. Bu prinsip qonşu ölkələrlə ticarəti artırmaqla iqtisadi sanksiyaları kompensasiya etmək siyasətini nəzərdə tutur.

Lakin yumşaq ritorikanın altında gizlənən hiylə də nəzərdən qaçmır. Xüsusən Şərqi Azərbaycan vilayətinin növbəti dəfə parçalanması, etnik haqlar uğrunda mübarizənin mərkəzi olan Təbrizin daha çox təcrid edilməsi, “Azərbaycan” toponiminin əhatə edəcəyi coğrafiyanın mümkün qədər kiçildilməsi məqsədi güdə bilər. Belə ki, 1930-cu illərdən sonra Azərbaycan vilayətindən əvvəl Gilan, Həmədan, Qəzvin, Zəncan, sonra Urmiya (Qərbi Azərbaycan), nəhayət 1990-cı illərdə Ərdəbil vilayəti ayrılıb.

Hərçənd Rəisinin yumşaq ritorikasını dərhal sərt üslublu bəyanatlarla “zərərsizləşdiriblər”. İran parlamentinin təhlükəsizlik komitəsinin sədri Şəhriyar Heydəri açıqlmasında Azərbaycanı təhdid edir , amma əlavə edir ki, gərginliyi aradan qaldırmağın yolu dialoqdan keçir, ancaq sionist rejim Bakını İranla dialoqa getməyə qoymur.

Daxili işlər naziri Əhməd Vahidi də bu təhdidi inkişaf etdirib: “Biz qonşularımızı dostlarımız hesab edirik və hərtərəfli əlaqələri gücləndirmək istəyirik. İranın qonşuları ilə dostluq üçün uzun qolu var. Azərbaycan Respublikasının İran xalqından və hökumətindən yaxşı dostu olmayacaq. Səddam rejimi və ABŞ kimi İranla düşmənçilikdə itkilər verən hər kəsin taleyini yada salsınlar”.

Xarici işlər naziri Əmir Abdullahian Qumda ruhanilərlə görüşəndə də ona “Azərbaycan şiələrinin vəziyyəti ilə maraqlanmaq” üçün tövsiyə veriblər.

İfrat Azərbaycanofob ekspert Ehsan Müvəhhədian isə İbrahim Rəisinin Şərqi Azərbaycan vilayətinə səfəri zamanı rəsmi Bakının ünvanına yumşaq ifadələrdən istifadə etməsini açıq təhqi edir: “Rəisi sən anının canı, qayıt Tehrana. Allaha xatir, bir daha danışma. Nə Azərbaycandan, nə fitnədən. Aman Allahım, bu ölkəni qoru! Bizim qınamağa yerimiz qalmadı. Qafqazda təhlükənin dərinliyi ilə məşğul olmaq əvəzinə, yumşaq dildən istifadə etdikdə bizim səylərimiz boşa çıxır. Əliyevin yeni zərbəsini gözləyin”.

Cəmaləddin Quliyev, siyasi ekspert