Çayın insan orqanizminə xeyirindən və ya zərərli təsirlərindən danışmazdan əvvəl Azərbaycanda olan qədim çay mədəniyyətini və samovar çayının isə xüsusilə, sevildiyini, hamımının ən dadlı çay kimi dəyərləndirilməsini xatırlatmaq kifayətdir.
Bir sıra açıq mənbələrdə göstərilir ki, çay bitkisi ilk dəfə 1912-ci ildə Azərbaycanın Lənkəran bölgəsinə gətirilərək orada əkilmiş və ilk dəfə olaraq çay zavodu 1937-ci ildə Lənkəran şəhərində tikilmişdir. Bundan sonra Azərbaycanda çayın sənaye üsulu ilə istehsalına başlanılmışdır.
Doğrudur çay təsərrüfat olaraq göstərilən tarixdə əkilə bilər. Amma Azərbaycandakı zəngin çay süfrəsi mədəniyyəti, demək olar ki, digər çay içməyi sevən xalqlarda yoxdur. Çay içmək yalnız susuzluq yatırmaq vasitəsi deyil - elçilik, istənilən tədbir və məclis, bayram, ad günü və digər mühüm günlərin atributuna, eyni zamanda ənənəyə çevrilmişdir. Həm də, çay üçün işlədilən ənənəvi armudu stəkandan və çay süfrəsi mədəniyyətindən əlavə, dünyanın ən qədim tarixə malik olan gil samovarı da məhz Azərbaycanda, Şəkidə tapılmışdır!
Bu faktlara əsaslanaraq Azərbaycanın çay bitkisi ilə tanışlığınin daha qədim ola bilməsi ehtimalı yaranır.
Azərbaycanda yaşı 3700 il olan ilk samovar Şəki rayonu ərazisindən tapılmışdır. Bu samovar dünyadakı ən qədim samovar hesab olunan Misir samovarından da qədimdir. Çünki, Misir samovarının yaşı 2000 ildir.
XX əsrin 90-cı illərində Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı yaşı 3500 ili keçən bir neçə ədəd gil samovarlar tapılmışdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, yaşı 3700 ildən artıq olan ən qədim samovarın vətəni Azərbaycandır.
Bəs samovar sözü hansı dildədir? Samovar dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında tanınan bir ev əşyasıdır. Rus dilində olan mənbələrin yazdığına görə bu qədim əşya ruslara aiddir və adının mənası da özü qaynadan/samo var deməkdir.
Samovar sözünün deyilişi bəzi bölgələrə görə dəyişir və simavar/sinavər/sinavar/sumavar şəklində deyilir. Sözdəki sa-si-su hecası yəni bildiyimiz su sözüdür.
İkinci hecamız isə “navar/navər”dir.
Bildiyimiz, gördüyümüz kimi samomavardakı suyu açıb-bağlamaq üçün onun bir kilidi, kranı da var. Navar sözünün türkcədəki mənası qapı kilidi deməkdir! Navar - Kapı kilidi.
Bu zaman sözün samovar deyil, sinavar/sinavər kimi deyilməsi daha məqsədəuyğun görünür. Çünki samovarın bildiyimiz funksiyanı yerinə yetirməsi üçün mütləq kilidi olmalıdır.
Sinavar/Sinavər – kilidlənmiş su!
Azərbaycanda çox qədim bir tarixi olan Sinavər xanım adı və folklorumuzda “Gül Sinavərə nə elədi, Sinavər gülə nə elədi”? adlı nağıl da vardır.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından