İnsanlar uzun əsrlər ziyarətgahlardan arzuların həyata keçməsi, xəstəliklərin müalicəsi, sıxıntı və çətinliklərdən qurtuluş vasitəsi kimi istifadə etmişlər.
Amma buna baxmayaraq bu ziyarət yerləri tarixin müəyyən sınaqlarından keçərək öz ənənələrini bugünədək qoruyub saxlamış və yerləşdiyi ərazinin tarixi mənbəsi olaraq yerli əhalinin məişət və mədəniyyətindən xəbər verməkdədir.
Bu müqəddəs yerlərin davamlı olaraq yerli əhali tərəfindən ziyarət olunması xalqın dini inam və etiqadlarının unudulmamasına kömək etmiş və bugünə kimi gəlib çıxmasına səbəb olmuşdur.
Şıxqaplan (Baş Göynük), Şıxosman (Əlyar), Babaratma (Babaratma), Şalburuz və s. Bu insanlar dindar olmaqla yanaşı müəyyən fenomen xüsusiyyətlərə (xəstəliklərin müalicəsi, öncədən görmə, xalq təbabəti və s.) də malik olmuşlar.
Bəzən də belə olur ki, heyvanların, malqaranın müalicəsi üçün də pirlərə getmək lazım gəlir. Bu cür pirlərə Şamaxı və Ağdaş rayonlarında daha çox rast gəlinir.
Ağdaşda sakinlərin Mal piri adlandırdığı yer heyvanlarla ziyarət olunur. Onlar buraya gətirilən heyvanların xəstələnməyəcəyinə, xəstədirsə sağalacağına inanırlar.
Sakinlər inanır ki, müqəddəs daşın ətrafında bitən otlar şəfa verən bitkilərdir. Heyvanlar bu otlardan yeyəndə, sahibləri bura nəzir verəndə heyvanlar xəstəlik tapmır. Ağdaşın Şıxlı kənd ərazisində olan bu yer sakinlərin inanc yerinə çevrilib və “Mal piri” adlanır. Ona görə də bura əsasən müalicə üçün heyvanlar gətirilir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitunun əməkdaşlarının araşdırmalarında göstərilir ki, Şamaxı-a, ayrıca heyvan pirləri olsa da Masallıda belə bir ocağa və ya pirə rast gəlmədik. Buna baxmayaraq, heyvanların sağalması üçün də pirlərə müraciət edildiyinin şahidi olduq, Heyvanlardan birini pirə, ocağa nəzir deməklə qalanlarını xəstəlikdən qorumaq məqsədi güdülürdü. Belə nəzirləri çox vaxt qurban kəsərək ətinin bir hissəsini ocağa, bir hissəsini də kasıblara, yoxsullara paylayırdılar.Təbii ki, kənd adamları ocaq, türbə və pirlərə sadəcə, heyvanlarını sağaltmaq, dərdlərinə dəva axtarmaq üçün deyil, heyvanların başqa problemləri ilə bağlı da müraciət edirdilər. Kənd yerlərində balası qalmayan, tez-tez ölən heyvanların doğulacaq balasını hər hansı bir ocağa və ya seyidə nəzir deməklə gələcəkdə doğacaq heyvanların sağ qalmasına inanardılar... Qızılağaclı ağır seyid Mir Həsən Ağaya deyilən nəzir nəticəsində doğan heyvanın balaları doğrudan da ölmür, sağ qalır. Ocaq və pirlərə, əsasən, dabağ olmuş, yeriyə bilməyən, qarnı şişmiş, brüselyoz olmuş, qarnından yaralar çıxan, dərisi yara tökən, bir sözlə, xəstə heyvanları aparırlar ki, şəfa tapsın və ya bu xəstəlik qalan heyvanlara da keçməsin.
Xalqın nəzərində ocaq və pirlər, sadəcə, insanların deyil, həm də qoyunların, mal-qaranın, atların sığınacaq yeri, xəstəlikdən qurtulma yeridir.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından