Həm “Qurani-Kərim”in ayələrindən, həm Xızır Pеyğəmbərlə bağlı yazılı məlumatlardan, əsərlərdən aydın оlur ki, Allah tərəfindən оna xüsusi еlm, əbədi həyat vеrilmişdir. Xızır Pеyğəmbər darda qalanların, çətinliyə düşənlərin, xəstələrin hamısına sinə çеvrilməklə ən çətin anda оnların dadına çatmışdır. Məhz qışın ən çətin dövründə Xızır Pеyğəmbərin şərəfinə mərasim təşkil еtmək, оnu çağırmaq da “qara qışın” çətinliyindən xilas оlmaq anlamına gəlir.

Azərbaycan ritual-mifoloji sisteminin aparıcı obrazlarından biri Xızırdır (Xıdır İlyas, Xızır Nəbi). Qışın son aylarında keçirilən bir ayinin gedişi barədə Ə.Axundov yazır ki, “Qovurğadan un çəkər, bişmişdən qalan unu teştə yığıb yükün altına qoyarlar. Guya gecə Xıdır İlyas gəlib əlini bu una çəkər, onu əfsunlar. Bu un müqəddəs və əfsunlanmış hesab edilər. Səhər açılanda yükün altındakı unu ortaya gətirib ailə üzvləri arasında paylayar, unu öpüb yeyərlər. Çox ehtimal ki, bu mərasim Xıdır İlyas əfsanələri ilə əlaqədardır”. Xızırı yazın gəlməsi mərasimi ilə bağlı mifoloji obraz kimi götürən M.Seyidov onun mənşəcə türklərə məxsusluğunu əsaslandıran tutarlı dəlillər gətirir. Doğrudan da Xızır Günəşlə, odla, istilərin düşməsi, təbiətin oyanması ilə əlaqələnərək dirilik, oyanma, bolluq, bərəkət, səadət, xoşbəxtlik gətirən ilahi varlıq statusunu almışdır.
Mənbələrə əsasən yenidən dirilmənin çox zaman su ilə bağlı olduğunun şahidi oluruq.
Həyat suyu (abi-həyat) bütün dünya mifologiyasınm ən əhəmiyyətli bir motividir. Ölən insanların hər hansı bir şəkildə dirilməsi və ya hər kəsin şəxsən olümsüzlüyə qovuşması butun insanlığın yetmək istədiyi həsrətidir. Altay və Anadolu nağılları muqəddəs və sehrli bir quvvə ilə yenidən dirilənlərlə doludur. Bu mövzu cox dərin və genişdir. Qədim turklərdə yenidən can verən bu suya həyat suyu deyirdilər.
Yunus Əmrə şeirlərin birində belə deyir:
Nedəriz həyat suyun, biz canı yağmaya verdik,
Gövhərləri sərrafa, mə’dəni yağmaya verdik”.
Bəzi Altay əfsanələrinə görə, göyün 12-ci qatına qədər yüksələn dünya dağının üzərində bir qayın ağacı var idi. Həyat suyu da bu qayın ağacının altındakı müqəddəs çuxurda idi. Türklərin müqəddəs Göy qayınları bu əfsanədə də özünü büruzə verir.
Xızır – Əfsanələrə görə qaranlıq dünyadakı dirilik suyunu içib daim yaşayan və ölüb dirilən təbiəti simvolizə edərək əbədiyyətin rəmzinə çevrilən mifik varlıqdır. Sufi inancla-rında Xızırın bir vəli (övliya) olduğu düşünülür.
Xızırın ölümsüzlüyü və Qorqudun ölümlə mücadiləsi motivinin kökləri sonralar ilkin şamana variasiya olunan hə-min kompleksdə axtarılmalıdır. Eyni bir kompleksdən gəldiyi-nə görədir ki, türkmənlərdə Dədə Qorqud Xızır kimi övliyalar-dan sayılır. Bu üzdəndir ki, türkmən “Şahsənəm və Qərib”inin Çovdır versiyasında Şahsənəm: “Sığındım, ey pirim Qor-qut/Qəribim sana tapşırdım” – deyib sevgilisi Qəribi dərddən-bəladan qorumağı məhz Qorqut Atadan diləyir (Ümumən, türkmən baxşılarının yaradıcılığında Qorqut Ata mövzusu geniş yer tuturdu).
Qorqut Atanın qoruyucu ruh olmağı, yəni xilaskarlığı məhz onun ilkin əcdad funksiyasından gəlir. Ufa başqırdlarından qırğız oymaqlarının “Qorqut Ata övliya” deyib Qorqudu öz oymaqlarının ilki, ulu əcdadı, ataları deyə anmaları da bu üzdəndir.


Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından