Bahar fəsli - İsti ayların, günəşli ayların ilk ayıdır. Mart ayının 21- də gecə gündüz bərabərliyində, Qoç bürcü səmada göründükdə bahar fəsli gəlmiş sayılır. Zurvan zamanın, yaranışın başlanğıcını qoymuş tanrı, Novruz - Navruz isə Zurvanın güzgüdəki əksidir. Zurvan - Survan... Bahar fəsli Qoc bürcü ilə bərabər gəldiyi vaxt “Qoçağan – Koçağan” Bahar Bayramı da keçirilir. 21-22-23 martda bayram edilir, bəzi kəndlərdə quzular yüz günlük olduqda bayram başlanır. Yəni 21 marta bir neçə gün qalmış. Qədimdə Qoçağan bayramı günü uşaqlar tanınmamaq üçün üzlərinə şaman maskası kimi qoyun dərisi geyinib, bacalara torba atıb taxıl, un, meyvə, çörək, çərəz kimi nemətlər toplayar və axşam özləri üçün şənlik düzəldərlərmiş. Anadoluda, Gürcüstanda, Azərbaycanda olan Novruz şənliklərindəki qoyun dərisindən kürk, zınqırovlu papaq geymiş Kosa obrazı Koçağan/Qoçağan bayramı ilə əlaqəlidir. Qoçağan/Koçağan/Koçığan adlı Bahar bayramının bir Bərəkət Tanrısı da var; Qoça/Koça/Kosa/Köse! Qoçağan/Koçağan Bayramı həm də onun, yəni Koça/ Kosanın şərəfinə keçirilən Bərəkət Mərasimi də hesab edilir. Qoç/Koc/Koç/Kos həm də güc, döyüş, qələbə rəmzidir. Müdriklik və təcrübəni ifadə edən Qoca /Koca sözü, Kosa sözü ilə əlaqəli ola bilər. Bəzi yerlərdə “Hodu” adlanan, adama oxşayan taxta kukla düzəldib, başına Günəş rəmzi olan buynuzlu başlıq keçirib Novruz şənliyində tamaşa hazırlayırlar. Bu taxta kuklaya bəzi yerlərdə “Kosa gəlini” adı verilir. Günəşin və gücün simvolu olan buynuzlar Novruzun yenidən dirilmə faktı ilə yaxından əlaqəlidir. Bəlkə tanıdığımız qış fəslinin rəmzi olan, qara boz geyimlərdə təqdim edilən Kosa soyuğun, qışın rəmzi ola bilər. Bərəkət Tanrısı olan daha qədim personaj isə Ağ Qoçun işıqlı, günəşli dünyanın rəmzi olub... Əgər Novruz şənliyindəki Kosa həqiqətən qış rəmzidirsə, bəs nə üçün Kosa kimin evinə girərdisə, həmin evdə il boyu bin - bərəkətin əskik olmayacağına inanılırdı? Deniz Karakurda görə bu şənliyin bərəkət tanrısı Koca Xan ilə də əlaqəsi ola bilər. Çünki Qoç Moğol d. “Husa”, Macar d. isə “Kost” adlanır. Bayramın, Kosanın son günündə Sem/Som adı verilən bir törən düzənlənir və xüsusi olaraq cücərdilmiş taxıllardan hazırlanan Səməni/Samanu paylanır. Samanu tanıdığımız səməni halvası olub, bişirildikdən və yemək üçün paylanıldıqdan sonra, Novruz gecəsi bir qismi də suya bıraxılır(Qədim Misirdə; Ozirin – Osirin sərdabəsi üzərində, rezervuarda, nəmli əski üzərində qoyulmuş arpa səməni kimi cücərdilirdi və yenidən yaranmanın, dirilişin simvolu hesab edilirdi). Novruz şənliklərində keçirilən karnavallarda qadınlar da kişi geyimində iştirak etdiyinə görə də həmin personaja “kosa”, yəni saqqalsız adı verilə bilərdi. Kösemen kəlməsi qoç/koç anlamına gəlir. Tungus d. Koso/Kosa sözcüğü halqa, zincir deməkdir və bu mənada döngüyü, davamlılığı ifadə edər. Kosa eyni zamanda əkin biçməyə yarayan alət olan Tırpan ilə eyni anlamlıdır, yəni hər bir personaj əsasən bərəkət, məhsuldarlıq, ölüb yenidən dirilmə, günəş rəmzləridir. Borçalının ən böyük kəndlərindən olan Qaçağan kəndi, birbaşa Qoç – Qoçağan adı ilə bağlıdır və Qoç sözü ilə də başlanır. Qoç; Qoçaq oğlanların vətəni olan Qaçağan kəndi yaxınlığında, köhnə qəbristanlıqda çox sayda Qoç heykəlləri də var. Bəlkə bu Daş Qoçlar elə “Qoça/Kosa” Bərəkət tanrısının, bəlkə Yeni ilin simvolu olan “Qoç bürcü”nün və ya göy üzündəki saysız - hesabsız ulduzların “Qoç buynuzu” kimi spiralvari dönməsinin, bəlkə də Qoç epoxasının simvolizmidir? Borçalıda hər il keçirilən Novruz Xalq şənliklərində də qara yapıncılı, qara papaqlı, qara maskalı qorxunc simalı, qış fəslinin rəmzi olan oğlanlar onlar üçün hazırlanmış böyük bir taxtın üzərində oturub məclis qurar və ağ, yaşıl geyimli Bahar rəmzi olan adamlar gələndə məclisi tərk edərlər. Qoşqar, Koçkar dağları qutlu heyvan olan Qoçun şərəfinə belə adlandırılıb. Koçkar həm də Bahar bayramlarında döyüş üçün yetişdirilmiş Qoçlara verilən addır. Misir tanrısı Ra, Aken, Amon, Xnum qoç başlı təsvir edilib. Koroğluya; Qoç Koroğlu deyilib. Ağ Qoç və Qara Qoç bir - birinə zidd olan, işıqlı və qaranlıq dünyaların simvollarıdır. Əgər epos, nağıl qəhrəmanı təsadüfən qara qoçun buynuzundan yapışardısa, bir göz qırpımında qaranlıq dünyaya sürüklənərdi. Qoç/Goç/Koçkar/Koçkor/Koskar/Goçkor/Koçak /Kucak/Kosak. Moğol d. Huç/Husa/Huça/Guca/Kuca və “er xon” Qoç deməkdir. Qazax d. “er koy”, yəni erkək qoyun deməkdir.Qalisiya və Portuqal d. “carneiros”, İspan d. “carneiro”, Qırğız d. “koçkor”, Bolqar d. “koçove” Qoç deməkdir. Altay xalqları olan Kumandin, Teleut və Şorsların mifologiyasında Koça – Kan adlı tanrı var ki, göyün yeddinci qatında yaşayan erotik tanrıdır və Tanrı Ülgenin qızından doğulmuşdur. Koça – Kan şənliyi payız məhsul yığımı vaxtı bayram edilir. Bu bayramda Koça – Kan tanrısından ailələri üçün sağlıq və xoşbəxtlik, mal qarası və təsərrüfatları üçün isə bolluq bərəkət diləyərlərmiş. Qədim mədəniyyət mərkəzləri olan, ilk astronomoyanın, astrologiyanın öyrənildiyi ölkə Şumeriyada, Babil şəhərində yeni il 21 martda keçirilib və bir neçə gün davam edib. 21 martda Azərbaycan, Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxstan, Tacikistan, Qırğızıstan,Türkiyə, Albaniya, Makedoniya, İran, Əfqanıstan, Dağıstan, Tatarstan, Başqırdıstan, Hindistanın bir sıra regionları, Çində Sinçzyan; Uyğur muxtar rayonunda Novruz, yəni yeni il bayram edilir. Sübh tanrıçası “Ausos” adlanır. Ausos günü bahar gecə - gündüz bərabərliyində - 21 martda bayram edilir. Yaponiyada 21 martda, yəni yaz gecə -gündüz bərabərliyində və payız gecə - gündüz bərabərliyində Xiqan bayramı keçirilir. Yaz gecə - gündüz bərabərliyində təbiəti öymək, alqışlamaq və canlı varlıqlara sevgi göstərmək, payızda isə əcdadları təqdis etmək və ölənlərin xatirəsini yad etmək günüdür. 22 mart; yaz gecə - gündüz bərabərliyinin ilk günü Avropada Ester bayramı keçirilir. Ester german mifologiyasında yazın, baharın, sübh şəfəqlərinin tanrıçasıdır. Ester bayramının eramızdan 2000 il əvvəl də kiçirildiyi deyilir. Slavyanlar 24 martda yaxınlaşan isti ayları bayram edirlər - Maslennisa bayramı. 25 mart; ölüm üzərində qələbə bayramı “Svarqi Vesna“bayramıdır. 30 mart; Ladodenie - Oyanan Təbiət Ana mahnılarla, bayramla qarşılanır. Lada qadınların və doğumun himayədarı olub. M.V . Lomonosov Ladanı Venera ilə eyniləşdirib. Doğrudur, Estoniyada 21 mart bayram edilmir, amma Eston d. “gənclik” sözü “Noorus“ kimi ifadə edilir. Yaz/Bahar fəslindən sonra 21 iyulda isə daha günəşli keçən və gündüz saatları uzun olan yay fəsli gəlir. Maraqlıdır ki, Papua Yeni Qvineyada Günəşə “Yei/Yay” deyən tayfalar vardır. Dağıstanda yaşayan Kaytak və Şimali Qafqaz “Darq” dil ailəsində günəş “Bari”adlanır ki, həm “Bahar” fəslinin adı ilə, həm də totem olan Göksəl Qurd, ”Böri”nin adı ilə məna və deyilişcə eynilik təşkil edir.

F. Rüstəmova.” Hor sivilizasiyası və onun günümüzdə izləri” kitabından.