ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı arasında nüvə əməkdaşlığı ilə bağlı imzalanan saziş, onun mahiyyəti son vaxtlar ən çox müzakirə olunan geosiyasi məsələlər sırasındadır. Bu, təkcə iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyması deyil, həm də regionun təhlükəsizlik arxitekturasına və nüvə balansına təsir göstərə biləcək mühüm addım kimi qiymətləndirilir.

Atom enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsini nəzərdə tutan saziş ABŞ energetika naziri Kris Rayt və Səudiyyə Ərəbistanının energetika naziri şahzadə Əbdüləziz bin Salman tərəfindən imzalanıb. İmzalandıqdan bir neçə gün sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp sazişə yeni şərt əlavə edərək, onun həyata keçirilməsini Səudiyyə Ərəbistanının İbrahim sazişlərinə qoşulmasından və İsraillə münasibətləri normallaşdırmasından asılı vəziyyətə gətirib.

Ər-Riyadın strateji hədəfi

Səudiyyə iqtisadiyyatını neftdən asılılıqdan çıxarmağı hədəfləyir və bu çərçivədə "Vision 2030" proqramı hazırlanıb. Bununla da enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə çalışılır. Bu strategiyada nüvə enerjisinin inkişafı da mühüm yer tutur. Ər-Riyad bildirir ki, məqsəd elektrik enerjisi istehsalını artırmaq, daxili neft istehlakını azaltmaq və ölkənin enerji təhlükəsizliyini möhkəmləndirməkdir. ABŞ isə Səudiyyə Ərəbistanının nüvə proqramının beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə inkişaf etdirilməsində iştirak etməyə çalışır. Vaşinqton hesab edir ki, bu əməkdaşlıq ABŞ şirkətlərinin nüvə texnologiyaları bazarında mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, Çinin və Rusiyanın regionda artan təsirini də məhdudlaşdıra bilər.

İran və İsrail prosesləri diqqətlə izləyir

Nüvə sazişi ətrafında əsas narahatlıq uranın zənginləşdirilməsidir. ABŞ uzun müddətdir ki, Səudiyyə Ərəbistanının öz ərazisində uranı zənginləşdirməsinə ehtiyatla yanaşır. Vaşinqton hesab edir ki, bu imkan gələcəkdə hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Ər-Riyad isə nüvə proqramının yalnız dinc məqsədlər daşıdığını vurğulayır.

Sazişin regional geosiyasi təsirləri də genişdir. İran uzun illərdir nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq mübahisələrin mərkəzindədir. Səudiyyə Ərəbistanının mülki nüvə imkanlarını genişləndirməsi Tehran tərəfindən diqqətlə izlənilir. Ekspertlər hesab edirlər ki, regionun iki əsas rəqibi arasında strateji rəqabətin yeni mərhələyə keçməsi ehtimalı mövcuddur. Digər tərəfdən, İsrail də bu prosesə xüsusi həssaslıqla yanaşır. İsrail ənənəvi olaraq Yaxın Şərqdə nüvə silahlarının yayılmasına qarşı sərt mövqe tutur.

Ərəb nüvə bombasının yaradılmasında ilk addım

İstənilən halda ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanı müqaviləsi ərəb nüvə bombasının yaradılmasında ilk addım kimi qiymətləndirilir. Yaxın Şərq Tədqiqatları Mərkəzinin direktoru İqor Semivolos hesab edir ki, əlavə enerji mənbələri Səudiyyə Ərəbistanına həqiqətən lazımdır. Ölkənin əhalisi tədricən artır, turist sayında pozitiv dinamika var, sənaye genişlənir, binaların kondisionerləşdirilməsi və dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması daha çox elektrik enerjisi tələb edir. Atom elektrik stansiyaları ölkəyə sabit elektrik enerjisi mənbəyi verəcək, ixrac üçün daha çox yanacaq saxlamağa imkan yaradacaq və “Vision 2030” dövlət proqramı çərçivəsində iqtisadiyyatın yenidən qurulmasını dəstəkləyəcək. Səudiyyə hakimiyyəti təkcə reaktorları deyil, həm də mütəxəssislərin hazırlanmasını, uran hasilatını və bununla bağlı sənaye proseslərini inkişaf etdirməyi planlaşdırır.

Səudiyyə-ABŞ nüvə sazişi nədir?

İmzalanan saziş onlarla milyard dollar dəyərində qiymətləndirilir və 30 illikdir. Sənəddə ABŞ-nin Ər-Riyada nüvə texnologiyaları və bilikləri ötürəcəyi qeyd olunur. Eyni zamanda, ABŞ firmaları krallığın nüvə infrastrukturunun yaradılmasında əsas mövqe tutacaq. Saziş Çin və Rusiya kimi strateji rəqiblərin Səudiyyə iqtisadiyyatında təsirinin güclənməsinin qarşısının alınmasına yönəlib. Sazişin əsas benefisiarının bir giqavattdan çox elektrik enerjisi istehsal edə bilən nüvə reaktorlarına malik ABŞ şirkəti “Westinghouse Electric Company” olacağı gözlənilir. Bəs saziş Səudiyyə Ərəbistanında uranın zənginləşdirilməsini nəzərdə tuturmu? Bu məsələ saziş ətrafındakı müzakirələrdə mərkəzi yer tutub və ziddiyyətlərə səbəb olub. Amerika rəsmilərinin bəyanatlarına əsaslanan KİV xəbərlərinə görə, saziş Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində uranın zənginləşdirilməsi zavodunun tikilməsinə yol açır. Lakin bu, avtomatik hüquq deyil. Tərəflər belə bir obyektin zəruriliyini müəyyən edəcək iki illik birgə tədqiqatın aparılması barədə razılığa gəliblər.

Konqres sazişi bloklayacaq?

ABŞ Konqresi sazişin təqdim edilməsindən sonrakı 90 gün ərzində onu nəzərdən keçirəcək. Gözlənilir ki, saziş həm demokratlar, həm də bəzi respublikaçılar tərəfindən etirazla qarşılaşacaq. Lakin Respublikaçılar Partiyasının Konqresin hər iki palatasını nəzarətdə saxladığını nəzərə alsaq, saziş əleyhdarlarının lazımi səs çoxluğunu toplaması son dərəcə çətin görünür. Bununla belə, Trampın normallaşma ilə bağlı yeni şərtini nəzərə alsaq, sazişin ümumiyyətlə Konqresə təqdim edilib-edilməyəcəyi aydın deyil. Saziş Yaxın Şərqdə nüvə silahlanması yarışını təhrik edə bilər. Narahatlıq doğuran digər fakt odur ki, saziş İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq üçün aparılan müharibənin qızğın vaxtında imzalanıb. Ər-Riyada uranı zənginləşdirməyə icazə verilməsi İranı öz nüvə proqramını daha da inkişaf etdirməyə təşviq edə bilər. Yüksək regional gərginlik şəraitində nüvə obyektlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı da narahatlıqlar mövcuddur. Sazişin gələcək taleyi tərəflərin təhlükəsizlik təminatları, beynəlxalq nəzarət mexanizmləri və regiondakı siyasi dinamika ilə sıx bağlı olacaq. ("Kaspi" qəzeti)