İranda davam edən etiraz aksiyalarının nəticəsi ilə bağlı irəli sürülən bir-birindən fərqli ssenarilər diqqət çəkir. Məsələn, aksiyalarda şahın oğlu Rza Pəhləvini dəstəkləyənlər “Caved şah” şüarları səsləndirir. Digər tərəfdə isə Zəncan, Urmiya, Xoy, Ərdəbil, Təbriz, Marağa və başqa bir neçə şəhərdə izdihamlı mitinqlərdə “Azadlıq, ədalət, milli hökumət”, “Ölüm olsun dikatora”, “Azərbaycan şərəfdi, Bəsici bişərəfdi”, “Azərbaycan şərəfdi, Pəhləvi bişərəfdi”, “Biz ölməyə hazırıq, Babəkin sərbazıyıq” kimi şüarlar səsləndirilir.

Həmçinin Güney azərbaycanlıların İran Prezidenti Məsud Pezeşkiana rəğbətinin olması da sirr deyil.

Proseslərin gedişatı nədən xəbər verir? Ümumiyyətlə İrandakı soydaşlarımız üçün kim daha çox məqbuldur: Məsud Pezeşkian yoxsa Rza Pəhləvi?

Globalinfo.az-a danışan deputat Vüqar İsgəndərov deyib ki, dekabrın 28-dən İranda başlayan hərəkat hər şeydən öncə iqtisadi məsələlər ilə meydana çıxdı:

“Etirazlar rialın kəskin ucuzlaşması, qiymətlərin qalxması və bütün sahələrdə nəzarətin pozulması ilə özünü biruzə verdi. İnsanlar etirazların ilk günü küçələrə məhz bu şüarlarla çıxmışdı. Daha sonra isə şüarları və aksiyaların motivi dəyişdi, ixtişaşlar artmağa başladı. Əsas şüarlar iqtisadiyyatdan siyasi konteksə keçdi. “Diktaturaya son”, “Ölüm olsun Xameneiyə”, “Hakimiyyət dəyişikliyi”, “Yeni sistem dəyişikliyi” kimi şüarlar səslənməyə başladı. Bütün bunlar kəskin qarşıdurma ilə davam edir.

Proses kəskinləşdikcə İran hakimiyyəti güc tətbiq etməyə başlayıb. 500-dən artıq insanın həyatını itirdiyi deyilir. Təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən ölənlərin sayı durmadan artır. Ümumiyyətlə, iğtişaşlar İranda bütün bölgələri əhatə edir və həm də kənardan kifayət qədər ölkə daxilini qarışdırmaq istəyənlər tərəfindən idarə olunur. Tehrandakı hakimiyyətin dəyişməsi üçün bu başı pozuq, lidersiz iğtişaşlara verilən kənar dəstək aydın şəkildə sezilir.

Azərbaycanlıların sıx yaşadığı bölgələrdə də iğtişaşlar artır. Şəhərlərin hər birində mitinqlər və küçə yürüşləri başlayıb. Güney Azərbaycanda insanlar milli şüarlarla küçələrə çıxır. Soydaşlarımızın səsləndirdiyi bəzi şüarlar milli kimlik ilə bağlıdır. Yəni Qərbdə oturub İrandakı qüvvələrə xitab edən Rza Pəhləviyə öz fikirlərini göstərirlər. Pəhləvi ABŞ və Qərbdən də dəstək alır. Lakin Fransa bu məsələdə xüsusilə aktivdir. Parisin uzun müddətdir İranda maraqları var.

Soydaşlarımız əsasən burada “Azadlıq, milli hökumət”, “Azərbaycan şərəfdir, Bəsici bişərəfdir”, “Azərbaycan şərəfdir, Pəhləvi bişərəfdir”, “Biz ölməyə hazırıq, Babəkin sərbazıyıq” kimi şüarlar səsləndirirlər”.

Deputat bildirib ki, Güney Azərbaycanın genetik yaddaşında Pəhləvilərin hakimiyyət dövrü repressiya və milli dil basqıları ilə yadda qalıb:

“Bu yaddaş indiki nəsildə də qalmaqdadır. Ona görə soydaşlarımız qətiyyətlə Pəhləvinin hakimiyyətə gəlməsi və monarxiyanın bərpasını istəmir. Düzdür, son zamanlar Pəhləvi monarxiya ilə keçid hökuməti yaratmaqla bağlı sevdasını ifadə edib və bəyanatları da məhz bu yöndədir. Lakin insanlar başa düşür ki, bu, kosmetik bir metoddur. Yəni o, hakimiyyətə gələrsə, monarxiyanı təsdiqləyə bilər. Özü də bu, mərkəzçi Tehran hakimiyyəti olacaq. Eyni zamanda başda azərbaycanlılar olmaqla qeyri-etniklərə qarşı repressiyalara başlayacaq. Ona görə də kürdlər və bəluclar azərbaycanlıların İran hakimiyyətinə gəlməsini istəmir.

Güney Azərbaycanda Məsud Pezeşkiana rəğbət böyükdür. O, əslən azərbaycanlıdır. Bundan başqa, dəfələrdə Tehrana, fars şovinizminə qarşı yüngül də olsa, iradlar bildirib. Hakimiyyətə reformist imici yaradıb və daha çox insanların, xalqın adamı rolunu saxlayır. Pezeşkianın milli liderə çevrilməməsinin səbəbi ona tam etibar edilməməsidir. Güney Azərbaycan əhalisi anlayır ki, o, mövcud sistemin bir üzvüdür. Pezeşkianın ali rəhbərə və SEPAH-a qarşı çıxması da çətindir. Bundan başqa, o, İran İslam Respublikasının prezidentidir və siyasi olaraq mövcud hakimiyyəti təmsil edir. Pezeşkianın prezident kimi səlahiyyəti azdır. Onun ordu üzərində hakimiyyəti yoxdur və islahatları istədiyi kimi həyata keçirə bilmir.

Əgər Pezeşkian və Pəhləvi fiqurlarını müqayisə etsək, İran prezidentinin ölkədə nüfuzu daha çoxdur. Pəhləvinin isə İranın bütün nüfuz dairələrinə təsiri yoxdur. Pəhləviyə daha çox keçmiş monarxiya nostaljisi ilə yaşayanlar dəstək verir ki, onların sayı elə də çox deyil. Pəhləvinin Fransadan dəstək aldığını nəzərə alsaq, bunu yerli xalq qəbul etmir.

İğtişaşlarda konkretliyin olmaması ümumi mənzərəni hələlik aydın etmir. Etirazlar artar, İran hakimiyyəti ordunu işə salıb insanlara atəş açarsa, bunun ağır nəticələri ola bilər. Hazırda bu yolla aksiyalar yatırılarsa, gələcəkdə daha şiddətli aksiyalar baş verəcək. Situasiyaların dəyişdiyini nəzərə alsaq, hələlik dəqiq proqnoz vermək çətindir.

Fikrimcə, rəsmi Bakının baş verənlərlə bağlı hazırkı mövqeyi doğrudur. Azərbaycan prinsipcə başqa ölkələrin daxili işinə qarışmır. Ordakı soydaşlarımızın taleyinə biganə deyil, lakin proses hazırda diqqətlə izlənilir”.

Azərbaycanın sabiq xarici işlər naziri, politoloq Tofiq Zülfüqarov isə deyib ki, “Məsud Pezeşkian yox, Rza Pəhləvi” məqbuldur yanaşması bir qədər nisbidir:

“Fikrimcə, proseslər heç də bu sualla məhdud deyil. Hazırda baş verən hadisələrin kökündə İrandakı mühafizəkar və islahatçı qanad arasındakı rəqabət dayanır. Yəni bunu dar çərçivədə elitalar arası münaqişə kimi qiymətləndirmək olar. Özü də bu, İranda ilk belə hadisə deyil.

İranın quruluşu, siyasi sistemi çox mürəkkəbdir. Yəni bu ölkədə normal dövlət strukturları ilə yanaşı dini struktur da var və idarəetməyə həm təsir göstərir, həm də istiqamət verir. Əslində elitalar arası münaqişə məhz bu müdaxilə və fərqli struktur mövzusu ilə bağlıdır.

Məsələn, İranda ordu ilə yanaşı İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) var. Bundan başqa prezident, parlament ilə yanaşı ali dini rəhbər də fəaliyyət göstərir. Özü də onun səlahiyyəti hər kəsdən daha genişdir. Bütün bu mürəkkəblik və müdaxilə ziddiyyətlər yaradır. Belə ziddiyyətlər isə özünü mövcud proseslər ilə biruzə verir.

Biz hazırda İranda etiraz aksiyalarını görürük. Hətta belə təəssürat var ki, sanki aksiyaların rəhbəri yoxdur, başsız tamaşa öz-özünə yaşanır. Halbuki bu, belə deyil, prosesi idarə edən qüvvələr var. Hesab edirəm ki, islahatçı qanad mühafizəkar qanad ilə hazırda mübarizə aparır və aksiyaların pərdə arxasında onlar var.

Etirazların nəticəsində isə dini elita, ali rəhbər institutunun səlahiyyəti azalacaq. Onların hakimiyyət rolu və imkanları məhdudlaşacaq. Ön plana isə islahatçı qanadın nümayəndələri gələcək.

O ki qaldı keçmiş şahın oğlu Rza Pəhləvin hakimiyyətə gəlməsi məsələsinə, mən bunun olacağına inanmıram. Ümumiyyətlə, şah dövründə ciddi problemlər var idi və bu, nəticədə İranda inqilaba səbəb olub. Belə bir siyasi keçmişlə hakimiyyətə gəlmək çox çətindir. Mövcud hakimiyyətin isə kadrı, ordusu və strukturu var. Yəni onu dəyişmək asan olmayacaq”.