Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi Azərbaycanda da ciddi nəticələrə səbəb olub. Məlumata görə, son illərdə dəniz suyunun geri çəkilməsi nəticəsində ölkədə 40 min hektara yaxın yeni torpaq sahəsi üzə çıxıb. Bu ərazilər, əsasən sahilyanı zonalarda formalaşıb və onların gələcək taleyi ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılır.

Alimlərin və ekoloqların araşdırmalarına görə, bu proses gələcəkdə daha da sürətlənə bilər. Yəni suyun çəkilməsi həm təbiətə, həm də iqtisadi və sosial sahələrə mənfi təsir göstərir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, ilk növbədə dənizdə və sahil zonalarında yaşayan canlılar üçün təhlükə yaranır. Balıqların və su quşlarının yaşadığı bataqlıq ərazilər quruyur, bu isə onların çoxalmasına və mövcudluğuna mane olur. Xəzər dənizi ətrafında yerləşən qoruqlar və təbiət əraziləri də risk altındadır.

İqtisadi baxımdan ən böyük zərəri balıqçılıq sektoru görür. Suyun çəkilməsi nəticəsində balıq ehtiyatları azalır, balıqçıların gəliri düşür. Bu isə yerli əhalinin dolanışığına təsir edir və bəzi insanlar yaşayış yerini tərk etməyə məcbur qalır.

Bundan başqa, ekspertlərin fikrincə, dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi limanların fəaliyyətinə də çətinlik yaradır. Gəmilərin sahilə yaxınlaşması çətinləşir. Qeyd olunur ki, bu, yük və sərnişin daşımalarında problemlərə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, suyun çəkilməsi ilə torpaq sahələrində duzlaşma prosesinin artdığı bildirilir. Su geri çəkildikcə torpaqda duz qalır və bu, kənd təsərrüfatına ciddi zərər vurur. Eyni zamanda, turizm sektoruna da mənfi təsir dəyir, çünki sahil zonaları cazibəsini itirir.

Alimlər bu vəziyyəti əsasən iqlim dəyişikliyi, yağışların azalması, buxarlanmanın artması və dənizə tökülən çayların suyunun azalması ilə əlaqələndirirlər. Onlar xəbərdarlıq edirlər ki, əgər vaxtında tədbirlər görülməzsə, Xəzər dənizində Aral gölündə olduğu kimi ciddi ekoloji fəlakət baş verə bilər. Hazırda məsələ ilə bağlı Xəzər dənizinə çıxışı olan ölkələr arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi və birgə həll yollarının tapılması zəruri hesab olunur.

Bu torpaq sahələrinin meydana çıxması hansı imkanlar və risklər yaradır? Xəzər dənizinin səviyyəsinin davamlı şəkildə enməsi region üçün uzunmüddətli fəsadlara səbəb ola bilərmi?

Globalinfo.az-a danışan coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Rövşən Abbasov deyib ki, bəzən Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi nəticəsində əlavə torpaq sahələrinin yarandığı görünür:

“Bu, ilk baxışdan insanlarda müəyyən cəlbedici hisslər yarada bilər və torpaqlardan müxtəlif məqsədlərlə istifadə etmək olar. Xüsusilə biznes tərəfdaşlarımıza demək istəyirəm ki, əvvəllər dənizin altında olmuş ərazilərdə qəti heç bir şey tikməsinlər. Çünki dənizin səviyyəsinin qalxıb-qalxmaması ilə bağlı dəqiq proqnoz yoxdur. Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəfələrlə enməsi, və ya əksi tarixən müşahidə olunub. Buna görə də diqqətli olmaq lazımdır”.

Mütəxəssis qeyd edib ki, sahil ərazilər geriyə çəkilir, çoxlu dayazlıqlar yaranır və dərinliyin azaldığı yerlərdə su daha tez qızır:

“Bu isə həll olunmuş oksigenin azalmasına və ekosistemlərə ciddi təsirlər göstərir. Digər tərəfdən, Xəzər sahillərində ərazilərin boşalması gələcəkdə qum fırtınaları və daha tozlu, qumlu hava şəraitinin yaranmasına səbəb ola bilər. Bu, tamamilə real təhlükədir. Gəmiçilik üçün də risklər mövcuddur. Bilirik ki, Xəzərin suyundan bir çox məqsədlərlə istifadə olunur və hazırda Azərbaycanda həmin suyun şirinləşdirilməsi üçün qurğular tikilir. Neft platformalarında da problemin təsirləri hiss olunur. Qayıqların hərəkəti bəzən mümkünsüz olur, bəzən isə neft platformalarına yanaşmaları çətinləşir. Bütün bunlar ciddi problemlərdir və artıq bu məsələlər Milli Adaptasiya Proqramında öz əksini tapıb”.

Ekspert qeyd edib ki, ölkəmiz mövcud problemlərə uyğunlaşmaq üçün sahil idarəçiliyini Milli Adaptasiya Proqramının əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edib:

“Artıq ilkin proqram hazırlanıb və hazırda regional adaptasiya proqramları üzərində iş aparılır. Bu da gələcəkdə yerli fəaliyyətlərin uyğunlaşmanı daha effektiv dəstəkləməsinə imkan verəcək”.

Qeyd edək ki, 5 ölkə – Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan, İran, Azərbaycan Xəzər dənizinin sahil xəttini paylaşır.

Qeyd: Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Mövzu: ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi.