Pandemiyanın başlanğıcından bəri uşaqlarda və yeniyetmələrdə COVID-19 infeksiyasından sağaldıqdan sonra iltihablı multisistem xəstəliklərinə yoluxma hallarının artması müşahidə olunur.

Uşaq Multisistemli İltihab Sindromu (MIS-C) MIS-C uşaqlarda və yeniyetmələrdə SARS-CoV-2 infeksiyasından sonrakı həftələrdə baş verə bilən nadir, lakin ciddi iltihablı xəstəlikdir.

Nərimanov Tibb Mərkəzinin Yanıq şöbəsinin həkim-pediatrı Sevil Orucovanın MIS barədə açıqlamasını təqdim edirik.

MIS-C SARS-CoV-2 ilə yoluxduqdan sonra uşaqlar və yeniyetmələrdə baş verə bilən yeni xəstəlikdir . MIS-C abbreviaturası ingilis dilində "Uşaqlarda multisistem iltihablı sindrom" adından gəlir. Klinik mənzərə COVID-19 xəstəliyindən sonra dəri, selikli qişalar, ürək, ağciyərlər, mədə-bağırsaq traktları, qaraciyər və böyrəklər kimi bir sıra orqanlarda iltihabla xarakterizə olunur. MIS-C nadir bir vəziyyətdir.

İlk hallar 2020-ci ilin martında Böyük Britaniyada təsvir edilmişdir. Oxşar hal hesabatları COVID-19 hadisələrinin çox olduğu ölkələrdə izlənilmişdir. ABŞ-da 2020-ci ilin mart-iyul aylarında 570 hadisə qeydə alınmışdır. MIS-C, SARS-CoV-2 infeksiyası ilə əlaqədar baş verir, hətta virusa yoluxmuş uşaq və yeniyetmələrdə COVID-19 simptomları olmasa belə. Sindromun niyə inkişaf etdiyi məlum deyil. Güman edilir ki, orqanizmin immun sistemi SARS-CoV-2 virusuna həddindən artıq reaksiya verir və ümumi iltihab prosesini tətikləyir.

Simptomlar və şikayətlər

- Yaş 0-19

- Ən azı üç gün qızdırma

- Ən azı iki fərqli orqanda xəstəliyin əlamətləri (dəri/selikli qişalar/gözlər, aşağı qan təzyiqi və ya şok, ürək xəstəliyi, qanaxma pozğunluqları, kəskin mədə-bağırsaq simptomları)

- Artan iltihab səviyyəsi başqa ehtimal izahı yoxdur

- Virusun aşkarlanması, antikorların müəyyən edilməsi və ya yoluxmuş şəxslə təmas yolu ilə koronavirusa yoluxma sübutu.

MIS-C olan uşaqlar xəstəxanaya yerləşdirilir. Simptomlar adətən COVID-19 infeksiyasından 2-4 həftə sonra görünür.

Xəstəlik bir çox aspektlərdə digər post-infeksion immun vasitəçiliyə malik sindromlara bənzəyir və buna görə də "Kawasaki-bənzər" kimi də təsvir edilir. Əvvəlcə qarında narahatlıq və ağrı tez-tez ön planda olur. Ürək simptomları adətən daha şiddətli olur və buna görə də xəstəxanaya yerləşdirmənin gedişatını və müddətini xarakterizə edir.

Qızdırma (48 saat), aydın etiologiyası olmayan yüksək infeksiya parametrləri və ən azı iki digər meyarın (kəskin ürək-ağciyər problemləri; hipotenziya/qan dövranı şoku; kəskin mədə-bağırsaq simptomları, bəziləri appenidzitə bənzəyən; laxtalanma pozğunluqları; ekzantema; ikitərəfli konyunktivit) birləşməsi; hematoloji anormallıqlar) diaqnozu təklif edir. Antikor aşkarlanması və ya (hələ də) müsbət PCR ilə müsbət COVID-19 serologiyasının olması mənzərəni tamamlayır. COVID-19 infeksiyası ilə PIMS-(TS)/MIS-C arasındakı gecikmə bir neçə həftə ola bilər. Bununla belə, antikorların olmaması və mənfi PCR müvafiq klinik şəraitdə xəstəliyi mütləq istisna etmir.

Kəskin COVID-19 infeksiyası olan uşaq və yeniyetmələrlə müqayisədə PIMS-(TS)/MIS-C olan xəstələrdə plevral efüzyonlar əhəmiyyətli dərəcədə daha tez-tez olur və döş qəfəsinin təsvirində şəffaflığın bazal, üstünlük təşkil edən azalması müşahidə olunur. Abdominal dəyişikliklər əsasən morfoloji cəhətdən qeyri-spesifikdir (məsələn, bağırsaq divarının qalınlaşması). Buna görə də uşaq radiologiyasının vəzifəsi, ilk növbədə, digər kəskin yoluxucu və ya cərrahi səbəbləri istisna etmək və intensiv terapiya xəstələrinə diaqnostik dəstək verməkdir. Əvvəlcə qarın sonoqrafiyası və döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası görüntüləmə və fokus axtarışı üçün istifadə edilməlidir. Ehtimal ki, MRT (qarın boşluğu, bütün bədən) və ya CT (toraks) ilə genişləndirilməlidir.

Təsirə məruz qalan uşaqların hamısında xəstəxanaya yerləşdirilərkən ən azı üç gün ərzində temperatur və demək olar ki, hamısında qarın ağrısı, ürəkbulanma və ya ishal kimi mədə-bağırsaq simptomları müşahidə olunur. Təxminən yarısında dəridə və ya gözlərin, ya ağızın selikli qişalarında səpgilər, aşağı qan təzyiqi, qan dövranının pozulması ilə sürətlənmiş ürək dərəcəsi, nəfəs darlığı və bulanıq şüur müşahidə edilir.

Diaqnostika

Diaqnoz yuxarıda təsvir edilən meyarlardan istifadə etməklə aparılır. Bu o deməkdir ki, MIS-C diaqnozunu təsdiqləmək üçün qan testləri və korona testi daxil olmaqla hərtərəfli müayinə lazımdır. Bundan əlavə, qan zəhərlənməsi (sepsis), bağırsaq infeksiyaları, ciddi ürək və ya ağciyər xəstəlikləri kimi oxşar simptomlara səbəb ola biləcək digər xəstəliklər istisna edilməlidir. Buna görə də uşaqlarda bəzi virus və bakterial xəstəliklər yoxlanılır, ürəyin ultrasəs müayinəsi, ağciyərlərin rentgen müayinəsi aparılır.

Müalicə

Bir çox cəhətdən MIS-C uşaqlarda başqa bir ciddi immunoloji xəstəliyə bənzəyir: Kawasaki sindromu.

MIS-C olan xəstələrin demək olar ki, 50%-i koronar arteriyaların zədələnə biləcəyi bu sindromun meyarlarına da cavab verir. Buna görə də, MIS-C olan bütün xəstələr Kawasaki xəstələrinin də aldığı eyni müalicəni alırlar: yəni, ürəyin zədələnməsinin qarşısını almaq üçün birbaşa venaya immunoqlobulinlər və asetilsalisil turşusu tabletləri qəbul edilir.

Bu günə qədər MIS-C inkişaf etdirmiş xəstələrin böyük bir hissəsi reanimasiyaya ehtiyac duyub və çoxuna venadaxili maye verilməli olub. Bəziləri də havalandırılmalı idi. Kurs və proqnoz MIS-C üçün qısamüddətli proqnoz uşaqlar və yeniyetmələrdə COVID-19 ilə müqayisədə daha pisdir, lakin xəstəliyin şiddətini nəzərə alsaq nisbətən yaxşıdır.

Uşaqlar tez-tez ağır xəstə olsalar da, əksəriyyəti tez sağalır və təxminən bir həftədən sonra xəstəxanadan çıxa bilirlər. Böyük bir araşdırmada kəskin mərhələdə ölüm nisbəti 1,7% təşkil etmişdir. Klinik mənzərənin uzunmüddətli təsirləri olub-olmadığını söyləmək hələ tezdir. Digər hallar arasında, Kawasaki sindromunda olduğu kimi, bəzi uşaqlarda koronar arteriyalara zərər verə biləcəyi ilə bağlı narahatlıq var.