“Digər əski toplumlarda olduğu kimi əski Türk topluluklarında da musiqinin dini inanclarla birləşdiyi və bütünləşdiyi kəsindir. İlk din adamları kütlələri hərəkətə keçirmək üçün gözəl söz, gözəl səs və rəqs ünsüründən istifadə etmişlər”. Ancaq bu nöqtədə Jean Paul Rouxun “Türklərin və Moğolların Əski Dini” adlı əsərində, “şamanizm bir din deyil, bir texnikdir” (vasitə/üsul) deyərək şamanizmin bir din olmadığını vurgulaması, gözdən qaçırılmamalıdır.
Rouxun buradakı məqsədi Şamanın gerçəkdə bir din adamı olmadığının, onun sadəcə çeşidli ritüalları yönətən (idarə edən) mistik bir şəxs olduğunun anlaşılmasıdır. Ogün Atilla Budak da “Türk Müziğinin Kökeni-Gelişimi” adlı dənəməsində bənzər olaraq; Şaman müziqisini, dini bir törəndəki müsiqi olaraq deyil də daha çox bir heyranedici vasitə olaraq tərif etməsi diqqət çəkicidir.
Yenə Alan uzmanlarından Mircea Eliade “Şamanizm” adlı əsərində “şamanizm Orta və Quzey Asiyanın dinsəl yaşamına egemen olsa da bu geniş bölgənin dini değildir” deyərək bu mövzudakı bənzər düşüncələrə dəstək olmaqdadır. Göründüğü kimi, bu mövzuda Şamanları, əski gələnəyinin din adamları olaraq görmək və qəbul etmək çox da doğru olmayacaqdır.
Yaşar Kalafatın “Altaylardan Anadoluya Kamizm-şamanizm” adlı əsərində Hun Türklərinin “Tengri”yə, Yer-Sub iyələrinə, Yağız Yer iyələrinə, Gök-Tenqri iyələrinə və ata erbağlarına/ruhlarına qurban kəsmələrini” əski dindən çox şamanist inanışlarla əlaqəli görməsi, buna gözəl bir örnəkdir.
Şumer lirası
1929-cu ildə Böyük Britaniya arxeoloqu ser Leonard Vulli qədim Şumer şəhəri, Mesopatomiyanın cənubunda olan Urda, dəfn üçün ayrılmış kral çökəkliyində beş ədəd şumer lirası (musiqi aləti) tapmışdır. Liraların yaşı e.ə. 5000 il əvvələ təsadüf edir. Bunların üçü torpağın altında çürümüş vəziyyətdə olub, ikisi isə nazik qatlı gümüş təbəqə ilə örtüldüyündən formasını saxlamışdır. Arxeoloqlar onların üzərinə əridilmiş qətran tökmüşlər və bundan sonra liraları torpaqdan qaldırmışlar.
Şumer lirası Liraları rekonstruksiya edən Peter Prinql yazır:
“Mən rekonstruksiya işini Leonard Vullinin ölçülü çertyojları əsasında başladım və Liraların bərpası mənim 20 ilimi aldı. Belə ki, mən qırmızı palıd ağacından nümunə hazırladım, şumerlərin özləri etdiyi kimi üzərini gümüş təbəqə ilə örtdüm, kiçik gümüş mismarlar düzəltdim. Liranın sağ tərəfinə inək başı hazırlayıb bərkitdim, ornamentlər üçün çəhrayı əhəng, lazurit və müxtəlif minerallardan istifadə etdim. Simlərini isə ipək saplardan və heyvan bağırsaqlarından hazırladım”.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"FOLK VƏ YA XALQ TƏBABƏTİ" kitabından