Çin, Orta Asiya və Yaxın Şərq olmaq üzrə qaysının üç gen mərkəzi bulunmaqdadır. Qaysının ana vətəni olan Çində bu meyvə Miladdan üç min il öncəsindən bəri tanınırdı. Böyük İskəndərin Asiya səfərləri sırasında (M.Ö. 330-323) İran və Transqafqazlar üzərindən qaysı öncə Anadoluya gətirilmişdir. Yuxarıdakı tarixi bilgilər qaysının Anadoluda təxminən iki min ildən artıq bir keçmişinin olduğunu göstərir.
Anadoludan Batıya yayılması m.ö. I yüzillikdə olan qaysı, Romalıların Anadoluyu istilası sırasında erməni tüccarları tərəfındən öncə İtaliyaya, sonra Yunanıstana götürülmüşdür. Bu ölkələrdə Altın Alma da deyilən qaysının tarımına önəm verilmişdir. Qaysının İtaliya və Yunanıstandan digər Avropa ölkələrinə geçməsi çox əskiyə dayanmamaqdadır. Qaysı 13-cü yüzillikdə İngiltərəyə, 17-ci yüzillikdə isə Fransa və Amerikaya götürülmüştür”.
Digər müəlliflər də əriyin vətəninin Ermənistan olmadığı qənaətindədirlər. “Ermənistanda minillər ərzində ərik becərilməsinə baxmayaraq, bu meyvənin əsil vətəni Ermənistan deyildir.
Ehtimal var ki, tacirlər böyük ipək yolu vasitəsilə Çindən gətirmişlər. Hansı ki, Çində bu meyvəni 3-4 min ildən artıq bir zamandır ki, becərilir.
Əriyin Yunanıstana gətirilməsi isə Makedoniyalı İskəndərlə bağlı ola bilər. Şumer kitabələrinin birində ərik mövzusu yer almışdır. E.ə. XVII əsrə aid olan kitabələrinin birindəki (“Qurtçuq və Diş Ağrısı”) yazının təsvirinə görə “diş qurdları” diş çürüklərinin səbəb kimi göstərilir.

Müəllif: Firəngiz Rüstəmova
"TƏBABƏT VƏ MİFOLOGİYA: GÖRÜNƏN VƏ GÖRÜNMƏYƏN ƏLAQƏLƏR" kitabından