Azərbaycanın iki qonşusu ciddi konfliktin içərisindədir. Həm şimalımızda, həm də cənubumuzda aktiv döyüşlər gedir, münaqişələr alovlanır.

Qısa müddətdə başa çatacağı ehtimal edilən İranla ABŞ-İsrail birliyi arasındakı qarşıdurma isə artıq 40 gündür davam edir. Atəşkəs və sülh təşəbbüsləri olsa da, nəticəsinin qeyri-müəyyən qalması həm tərəf ölkələr, həm də qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi risklər yaradır.

Bu iki nümunəyə baxdıqda belə görmək olur ki, münaqişələr artıq lokal çərçivəni aşaraq regional və qlobal sabitliyi birbaşa sarsıdan faktor kimi çıxış edir. Əgər əvvəlki dövrlərdə böyük güclər qısa müddətli hərbi müdaxilələrlə siyasi nəticə əldə etməyə çalışırdısa, indi münaqişələr daha çox “idarə olunan qeyri-müəyyənlik” fazasına keçib.

Bunun ən bariz nümunəsi qeyd etdiyim Rusiya–Ukrayna müharibəsidir. Dörd ilə yaxın davam edən bu qarşıdurmada minlərlə insan həyatını itirib, ölkələrini tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Bundan başqa, hər iki ölkə iqtisadi geriləməyə və genişmiqyaslı infrastruktur dağıntılarına məruz qalıb. Münaqişənin nə vaxt bitəcəyi isə hələ də qeyri-müəyyəndir. Çünki tərəflərdən heç biri sürətli qələbə əldə etmək iqtidarında deyil. Nəticədə müharibə klassik hərbi mərhələdən çıxaraq tükəndirmə strategiyasına keçib.

Oxşar dinamikanı İran–ABŞ–İsrail xəttində də müşahidə etmək mümkündür. İlkin mərhələdə qısa müddətli eskalasiya kimi qiymətləndirilən bu qarşıdurmanın uzanması göstərdi ki, tərəflər hərbi gücdən daha çox siyasi siqnal vasitəsi kimi istifadə edirlər. Burada diqqətimi çəkən bir detal da ondan ibarətdir ki, hərbi əməliyyatlar diplomatik proseslərlə sinxron deyil, əksinə, onları təzyiq alətinə çevirir. Məsələn, Pakistanın vasitəçiliyi ilə ortada bir danışıqlar masası var, amma kompromis platforması yoxdur. Tərəflər atəşkəs qərarından sonra taktiki üstünlüklərini rəsmiləşdirməyə çalışır. Danışıqlar masasına da bu məqsəd ilə gedirlər. Əslində, bu, atəşkəs təşəbbüslərinin niyə nəticəsiz qaldığını, sülhün əldə olunmasının çətinliyini izah edir. Təəssüf ki, tərəflər üçün hərbi faza hələ siyasi dividendlər baxımından tam tükənməyib.

Müqayisə bir qədər düz olmaya bilər, lakin Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsinə başlayarkən, ya da sonrasında bunların heç birini etmədi. Rəsmi Bakı açıq şəkildə müharibəni uzatmaq yox, maksimal qısa müddətdə nəticələndirmək strategiyasını seçdi.

Birincisi, Azərbaycanın konkret məqsədi var idi: beynəlxaq hüqula tanınan işğal altındakı torpaqlarını azad etmək. Rəsmi Bakı bu hədəf istiqamətində resurslarını optimallaşdırmış və səfərbər etmişdi. Müqayisə üçün deyim ki, Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsi müddətində əməliyyatları yalnız işğal atındakı ərazilərdə apardı. Yəni öncədən müəyyən edilən plan hədəfini aşmadı. Buna görə də resurları tükənmədi. Başqa cür desək, hərbi əməliyyatları siyasi məqsədlərin kənarına çıxarmadı. Prezident İlham Əliyevin XIII Qlobal Bakı Forumunda çıxışında dediyi kimi: “Biz işğal olunmuş əraziləri güc vasitəsilə azad etdik və sülhə siyasi yollarla nail olduq”.

Halbuki həm Rusiya-Ukrayna, həm də ABŞ-İsrail və İran arasındakı qarşıdurmalarda müşahidə etdiyim əsas problem budur. Ona görə də hərbi uğur siyasi nəticəyə çevrilə bilmir.

İkincisi, müharibələrdə qərarvermə mərkəzinin vahidliyi də çox vacibdir. Müasir müharibələrdə çox vaxt siyasi və hərbi rəhbərlik arasında koordinasiya problemləri əməliyyatların effektivliyini azaldır. Azərbaycan nümunəsində isə bu sinxronluq qərarların sürətli icrasını təmin etdi və situativ dəyişikliklərə operativ reaksiya verməyə imkan yaratdı. Nəticədə müharibə “açıq uclu proses”ə çevrilmədi, əksinə, əvvəlcədən müəyyən edilmiş mərhələlər üzrə tamamlandı.

2023-cü il antiterror tədbirləri isə Azərbaycanın hərbi modelinin daha qısa zaman intervalında tətbiq oluna biləcəyini göstərdi. Burada artıq klassik müharibədən fərqli olaraq, lokal və yüksək dəqiqlikli əməliyyat konsepsiyası ön plana çıxdı. Bu, bir tərəfdən hərbi hədəflərin minimum zaman ərzində neytrallaşdırılmasını təmin etdi, digər tərəfdən isə genişmiqyaslı eskalasiyanın qarşısını aldı. Yəni əvvəlki təcrübə daha kompakt və texnoloji baxımdan adaptasiya olunmuş formada təkrarlandı.