“Şimal-Cənub” və “Şərq-Qərb” layihələrinin birləşdiyi Azərbaycan İranla əməkdaşlıq kontekstində Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsinə yeni dəhliz daxil edir: Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutu. Bu, Azərbaycanın da yer aldığı “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat layihəsinin Qərb marşrutunun (Qafqaz-Fars körfəzi) genişləndirilmiş (Fars körfəzi-Qara dəniz) hissəsi olaraq qəbul edilir.

Bu marşrut layihəsi İran üçün iki kontekstdə əhəmiyyətli olub.

- Fars körfəzini Qara dənizlə birləşdirməklə regionda yeni nəqliyyat şəbəkəsi qurmaq;
- Avropa bazarına çıxışda tranzit marşrutlarını şaxələndirmək;

Tehran hələ 2016-cı ildə Bakıya layihənin reallaşdırılması təklifini irəli sürmüşdü, lakin həmin vaxt Qarabağın işğalda olması bunu qeyri-mümkün edirdi. Regionda bu layinənin əsas tranziti olmaq istəyən ölkələrdən biri Ermənistan idi. İrəvanda hesab edirdilər ki, Azərbaycan torpaqlarının işğalda olması Bakı ilə Tehranın layihə çərçivəsində birgə işləməsini texniki baxımdan imkansız edir, buna görə İran yekunda Ermənistan üzərindən Gürcüstana-Qara dənizə çıxış variantı üzərində dayanacaq. 2020-ci ildə Vətən müharibəsi zamanı torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi regionun nəqliyyat şəbəkələrində də yeni reallıqlar yaratdı.

Müharibədən dərhal sonra Ermənistan Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunda əsas tranzit olmaq istiqamətində siyasi təmaslarını genişləndirdi. Rəsmi İrəvan Tehran və Tbilisi istiqamətində intensiv diplomatiya aparmağa çalışır, marşrutun Azərbaycandan yan keçməsinə nail olmaq istəyirdi. Ermənistan bununla iki hədəfə çatmağı düşünürdü.

1. Müharibədən sonra regionun yeni reallığında gündəmə gələn Zəngəzur dəhlizi layihəsinə alternativ marşrut yaratmaq;
2. Avrasiyanın nəqliyyat şəbəkəsində tranzit imkanlarını artırmaq;

Həmin vaxt İranda da Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunun Ermənistandan keçməsinə üstünlük verənlər vardı. Xüsusilə II Qarabağ müharibəsindən sonra regionda yaranmış reallıqları İranın maraqlarına məntiqsiz də olsa, zidd hesab edən belə dairələr Zəngəzur dəhlizini arxa plana keçirmək məsələsində Ermənistanla ortaq mövqedən çıxış edirdilər. Və İran-Azərbaycan münasibətlərində süni gərginlik yaratmaq cəhdləri də buna hesablanmışdı. Hərçənd, iki amil hadisələrin axarının dəyişməsinə və Azərbaycanın Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunda əsas tranzitə çevrilməsinə səbəb oldu.

Birincisi, Ermənistan tranzitinin texniki baxımdan qeyri-mümkünlüyü idi.

- İran-Ermənistan dəmir yolunun, eləcə də Ermənistan daxilində avtomobil yollarının inşasına zaman və milyardlarla dollar vəsait lazımdır: hesablamalara görə, təkcə Ermənistanın “Şimal-Cənub” adlandırdığı magistral yolunun beynəlxalq dəhlizlərdə tranzitə çevrilməsi üçün 3 milyard dollardan çox vəsait xərcənməlidir; rəsmi İrəvanın bu qədər vəsaiti yoxdur, rəsmi Tehran üçünsə bu vəsaitin xərclənməsi “ölü yatırım”dan başqa bir şey deyil;
- Xarici investorlar tapmaq çətindir: İrəvan layihəni gündəmə gətirməklə erməni diasporunun və xarici sərmayənin diqqətini bura yönəltmək istəyirdi, lakin cəhdləri nəticəsiz qaldı;
- Ermənistan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizində tranzit rolunu oynamaq üçün vacib olan infrastruktur və etibarlı tərəfdaşlıq modelinə də sahib deyil;

İkincisi, Azərbaycanın strateji addımları nəticəyə təsir etdi.

2021-ci ilin sonunda Azərbaycan, Gürcüstan və İran Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunun birgə reallaşması ilə bağlı razılıq əldə edib. İranın bu mövqeyi bir neçə amildən qaynaqlanırdı: Azərbaycanın mövcud infrastruktur imkanları və etibarlı tərəfdaşlıq modelinə sahib olması; Regionun İranın maraqlarının yalnız Azərbaycanla əməkdaşlıqdan asılı olması reallığı;

Bakının təklifi ilə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasına çıxışını təmin etmək üçün İran ərazisindən marşrutun açılması – “Araz dəhlizi” layihəsi Tehranda Zəngəzur dəhlizi layihəsinə dair əsası olmayan narahatlığın aradan qaldırılmasına zəmin yaratdı. Digər tərəfdən, bu gediş Zəngəzur dəhlizi layihəsinə dair öhdəliklərindən imtina edən Ermənistanı çətin vəziyyətə saldı. “Araz dəhlizi” layihəsi fonunda Azərbaycan-İran xəttində münasibətlərin normallaşması istiqamətində də mühüm addımlar atıldı. Hazırda Azərbaycan-İran münasibətlərində yüksək dinamika bütün sferalarda davam edir: prezident Məsud Pezeşkianın Bakıya səfəri, Prezident İlham Əliyevlə birlikdə iki ölkə və regionun gələcəyi ilə bağlı verilən müsbət mesajlar, Azərbaycan və İran hərbçilərinin sərhəddə və Qarabağda keçirdiyi təlimlər Bakı-Tehran xəttində problemlərin tamamilə geridə qaldığının isиatıdır. Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunun reallaşması isə iki ölkənin həm regionun, həm də bütövlükdə Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsindəki yerini möhkəmləndirəcək.

Artıq Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizi üzrə iki marşrut xətti ilə daşımalar həyata keçirilir.

Birinci marşrut: Cəbrayıl-Füzuli-Ağdam-Yevlax-Gəncə-Batumi yoludur. İrandan hərəkətə keçən yük maşınları bu yoldan istifadə etməklə Qara dənizə çıxış əldə edirlər. Yolun düzəngah ərazidən keçməsi səmərəlilik baxımından xüsusilə önəmlidir.

İkinci marşrut: Ağbənd–Cəbrayıl–Ağdam–Yevlax–Gürcüstan yoludur. Bu yol da eyni üstünlüklərə malikdir.

Dəhlizdə iki marşrutun mövcudluğu həm daşımalarda vacib olan alternativlərin olması, həm də işin səmərəli qurulması baxımından vacibdir. Növbəti bir il ərzində tamamlanması planlaşdırılan Ağbənd–Laçın–Kəlbəcər–Gəncə–Gürcüstan avtomobil yolunun da bu şəbəkəyə daxil edilməsi üçüncü marşrutun açılması və nəqliyyat-logistika potensialının artırılmasına mühüm töhfə verəcək.

Azərbaycan və İran Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutu ilə Şimal-Cənub istiqamətində yeni dəhliz yaradır və bu dəhliz “Şimal-Cənub” nəqliyyat layihəsinin bir hissəsi kimi regional tranzit xətlərini birləşdirməyə imkan verəcək. Nəticə etibarilə bütün regionun nəqliyyat infrastrukturu birləşir və Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində region ölkələrinin mövqeləri güclənir.

Azərbaycan və İran arasında yüksək münasibətlərinin aynası olan bu layihə Ermənistanın tranzitə çevrilməsi cəhdlərini də sıradan çıxarır. Və Bakı bununla Fars körfəzi-Qara dəniz marşrutunu regional kommunikasiyaların açılmasında alternativ kimi İrəvanın yeganə imkanını da əlindən aldı.