The New York Times, The Wall Street Journal və Al Jazeera yazır ki, Tehran Vaşinqtonun təklifinə Pakistan vasitəsilə cavab verib, lakin Donald Tramp bu cavabı “tamamilə qəbuledilməz” adlandırıb.

ABŞ ilə İran arasında davam edən qarşıdurma artıq lokal münaqişə çərçivəsini aşaraq qlobal sistemə təsir edən çoxqatlı böhrana çevrilib. Bu, yalnız hərbi əməliyyatlar və diplomatik bəyanatların toqquşması deyil; eyni zamanda enerji bazarları, beynəlxalq nəqliyyat marşrutları və böyük güclərin təsir uğrunda mübarizəsinin yeni mərhələsidir.

Xinhua yazır ki, İranın təqdim etdiyi yeni layihə təklifi konkret şərtlər ehtiva edir: “The proposal highlights the need to immediately end the war… and provide guarantees for the non-repetition of the aggression against Iran.” (“Təklif müharibənin dərhal dayandırılmasını və İrana qarşı aqressiyanın təkrarlanmayacağına zəmanət verilməsini vurğulayır.”)

Eyni mənbəyə görə, Tehran həm də sanksiyaların ləğvini və blokadanın aradan qaldırılmasını tələb edir:

“It also demands… rescinding U.S. sanctions… and the release of Iran’s frozen assets.” (“Təklif ABŞ sanksiyalarının ləğvini və İranın dondurulmuş aktivlərinin azad edilməsini tələb edir.”)

Bundan əlavə, İran 30 günlük keçid dövrü ərzində bu addımların həyata keçirilməsini istəyir.

Qərb mediasının məlumatına görə, Tehran Vaşinqtonun son sülh təklifinə cavabını Pakistan vasitəsilə çatdırıb. Reuters yazır:“Iran officially responded to a U.S. proposal… through Pakistan, which is acting as a mediator.” (“İran ABŞ-ın təklifinə rəsmi cavabını vasitəçi rolunu oynayan Pakistan üzərindən çatdırıb.”)

Al Jazeera də eyni məlumatı təsdiqləyir: “Iran’s response to a US proposal to end the war has been sent via mediator Pakistan.” (“İranın müharibəni dayandırmaqla bağlı ABŞ təklifinə cavabı vasitəçi Pakistan üzərindən göndərilib.”)

Lakin Tehranın cavabı Vaşinqtonda sərt reaksiya doğurub. The New York Times-in məlumatına görə, ABŞ Prezidenti Donald Trump sosial şəbəkədə yazıb: “I have just read the response from Iran’s so-called ‘Representatives.’ I don’t like it — TOTALLY UNACCEPTABLE!” (“Mən İranın guya ‘nümayəndələrinin’ cavabını oxudum. Bu xoşuma gəlmədi — TAMAMİLƏ QƏBULEDİLMƏZDİR!”)

Bu bəyanat göstərir ki, tərəflər arasında kompromis imkanları hələlik çox məhduddur. Formal danışıqlar davam etsə də, prosesin faktiki olaraq dalana dirəndiyi görünür. The New York Times qeyd edir: “Negotiations between the United States and Iran have stalled in recent weeks, even as the shaky cease-fire held.” (“ABŞ və İran arasında danışıqlar son həftələrdə dayanıb, baxmayaraq ki, kövrək atəşkəs qüvvədə qalır.”)

Analitiklər artıq bu vəziyyəti belə xarakterizə edirlər: “a state of ‘no war, no peace.’” (“nə müharibə, nə sülh’ vəziyyəti.”)

Münaqişənin əsas düyün nöqtəsi isə Hörmüz boğazı olaraq qalır. Qlobal enerji daşımalarının mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrut həm İranın, həm də ABŞ-ın əsas təzyiq alətinə çevrilib. The Wall Street Journal yazır: “Tehran said it would allow for the gradual opening of the Strait of Hormuz… as the U.S. lifts a blockade on Iranian ships and ports.” (“Tehran bildirib ki, ABŞ İran gəmiləri və limanlarına tətbiq etdiyi blokadanı aradan qaldırarsa, Hörmüz boğazının mərhələli şəkildə açılmasına imkan verə bilər.”)

Bu isə göstərir ki, tərəflər arasında etimad minimum səviyyədədir və hər addım qarşı tərəfin geri çəkilməsi ilə şərtləndirilir.

Mübahisənin ən çətin hissəsi isə İranın nüvə proqramıdır. Al Jazeera qeyd edir: “Iran wants to retain control of their nuclear ambitions…” (“İran öz nüvə ambisiyalarına nəzarəti saxlamaq istəyir…”)

ABŞ və İsrail isə İranın zənginləşdirilmiş urandan imtina etməsini tələb edir. Benjamin Netanyahu bildirib: “The war is not over.” (“Müharibə bitməyib.”)

Regionda hərbi gərginlik də paralel şəkildə artır. Al Jazeera yazır: “Kuwait and the United Arab Emirates say they detected several drones… Qatar says a cargo ship was targeted.” (“Küveyt və BƏƏ hava məkanında dronlar aşkar etdiklərini bildirir… Qətər isə yük gəmisinin hədəfə alındığını deyir.”)

Bu isə münaqişənin artıq regional təhlükəsizlik böhranına çevrildiyini göstərir.

Eyni zamanda enerji bazarları da dərhal reaksiya verir. The New York Times qeyd edir: “Oil prices rose…” (“Neft qiymətləri artdı…”)

Bu mərhələdə ABŞ–İran qarşıdurması klassik müharibə deyil — bu, qlobal enerji, logistika və geosiyasi təsir uğrunda böyük oyundur.

Qazananlar sırasında ilk növbədə Rusiya dayanır. Neft qiymətlərinin artması Moskvanın gəlirlərini yüksəldir və eyni zamanda Qərbin diqqətini digər münaqişələrdən yayındırır. Bu, Rusiyaya həm iqtisadi, həm də geosiyasi üstünlük verir.

Çin də yaranmış vəziyyətdən faydalanan əsas oyunçulardandır. Alternativ marşrutlara marağın artması və enerji bazarında daha çevik davranmaq imkanı Pekinə strateji üstünlüklər qazandırır.

Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan üçün də yeni imkanlar yaranır. Hörmüz boğazının risk altında olması alternativ marşrutların əhəmiyyətini artırır (Orta Dəhliz) #və Azərbaycanın tranzit rolunu gücləndirir.

Eyni zamanda qlobal enerji şirkətləri də bu böhrandan qazanan tərəflər sırasındadır. Neftin 100 dolları keçməsi və qaz bazarındakı gərginlik onların gəlirlərini artırır.

Digər tərəfdən, ən böyük itkilər birbaşa İranın üzərinə düşür. Al Jazeera ölkə daxilində vəziyyəti belə təsvir edir: “Prices keep rising, while salaries stay the same.” (“Qiymətlər artır, maaşlar isə eyni qalır.”)

ABŞ özü də bu qarşıdurmadan tam sığortalanmayıb. Enerji qiymətlərinin artması daxili bazarda narazılığı artırır. The New York Times qeyd edir: “Gas prices remain elevated…” (“Yanacaq qiymətləri yüksək olaraq qalır…”)

Avropa İttifaqı isə enerji asılılığı və logistika xərclərinin artması səbəbindən daha həssas vəziyyətə düşür.

Böyük zərbə isə qlobal iqtisadiyyata dəyir. The Wall Street Journal yazır: “Traffic… has been choked by blockades.” (“Nəqliyyat blokadalar səbəbilə boğulub.”)

Bu isə dünya ticarətinin daraldığını və daşınma xərclərinin artdığını göstərir.

Bu qarşıdurmada klassik mənada tam qalib yoxdur. Müharibə formal olaraq dayandırılsa da, sülh hələ qurulmayıb. Əsas mübarizə artıq döyüş meydanında deyil, enerji bazarlarında, nəqliyyat marşrutlarında və siyasi təsir mexanizmlərində gedir. Bu isə dünyanın yeni və daha mürəkkəb geosiyasi mərhələyə daxil olduğunu göstərir.