ABŞ-ın nüfuzlu nəşri “Foreign Affairs”də dərc olunan “The Iran War’s Threat to Turkey” adlı məqalə, yəni “İran müharibəsinin Türkiyə üçün təhlükəsi”, regionda formalaşan yeni geosiyasi reallığı olduqca dəqiq təsvir edir. Məqalənin müəllifi Asli Aydintasbas Türkiyənin mövqeyini bir cümlə ilə açır: Ankara müharibədən kənarda qalmağa çalışır, amma bu artıq mümkün deyil.

“Turkey has tried its best to stay out of the Iran war.” (Türkiyə İran müharibəsindən kənarda qalmaq üçün maksimum səy göstərir)

Türkiyənin bu yanaşması tarixi ənənəyə söykənir. Osmanlı–Səfəvi rəqabəti əsrlərlə davam etsə də, tərəflər son nəticədə birbaşa toqquşmadan uzaq durmağa çalışıblar. Bu qarşıdurmaların son mərhələsi XVII əsrin əvvəllərinə təsadüf edir və 1639-cu ildə imzalanan Qəsri-Şirin müqaviləsi ilə sərhədlər müəyyənləşdirilərək faktiki sabitlik əldə olunub. Bu model – rəqabət, amma açıq müharibədən yayınma – bu gün də Türkiyə ilə İran arasındakı münasibətlərin əsasını təşkil edir.

Lakin müasir geosiyasi reallıq bu tarixi modelin artıq kifayət etmədiyini göstərir.

“But much to Turkey’s chagrin, the United States and Israel did end up attacking Iran.” (Ankaranın istəməməsinə baxmayaraq, ABŞ və İsrail İrana hücum etdi)

Bu hadisə Türkiyənin balans siyasətini pozan əsas məqamdır. Ankara müharibənin başlamasını istəmirdi və diplomatik yollarla bunun qarşısını almağa çalışırdı. Lakin proses onun nəzarətindən kənarda inkişaf etdi.

“Ankara is now doing its best to avoid getting sucked into the war’s vortex.” (Ankara müharibənin girdabına çəkilməmək üçün əlindən gələni edir) Amma məsələ ondadır ki, bu səylər kifayət etmir.

“Its posture of neutrality is unlikely to insulate Turkey from the unfavorable outcomes of the war.” (Neytrallıq Türkiyəni bu müharibənin mənfi nəticələrindən qoruya bilməz)

Müharibə Türkiyəyə bir neçə istiqamətdən təsir göstərir. İranla münasibətlərdəki həssas balans pozula bilər, ölkə daxilində davam edən kürd barış prosesi zərbə ala bilər və ən əsası, İsrail regionda daha dominant gücə çevrilə bilər.

Bu kontekstdə Türkiyənin İranla bağlı mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir.

“A shattered Iran could send refugees and instability into Turkey.” (Parçalanmış İran Türkiyəyə qaçqın axını və geniş miqyaslı qeyri-sabitlik gətirə bilər)

“Turkey’s worst fear is state collapse in Iran.” (Türkiyənin ən böyük qorxusu İranın dövlət kimi çökməsidir)

Bu sitatlar açıq şəkildə göstərir ki, Ankara üçün əsas təhlükə İranın güclənməsi yox, onun dağılmasıdır. Çünki belə bir ssenari regionda nəzarətsiz xaos yaradacaq və bunun ilk zərbəsi Türkiyəyə dəyəcək.

Digər ciddi risk kürd məsələsidir. Regionda baş verən hərbi-siyasi dəyişikliklər bu faktoru yenidən aktivləşdirə bilər. Xarici güclərin bu məsələdən istifadə etməsi isə Türkiyə üçün daxili təhlükəsizlik baxımından kritik nəticələr doğura bilər.

Bununla yanaşı, İsrailin regionda güclənməsi də Ankara üçün strateji problemə çevrilir. Türkiyə bu müharibəni yalnız İran–İsrail qarşıdurması kimi deyil, daha geniş geosiyasi transformasiya kimi qiymətləndirir. Əgər nəticədə İran zəifləyər və İsrail dominant mövqeyə yüksələrsə, bu, Türkiyənin manevr imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilər.

Belə bir vəziyyətdə Ankara alternativ yollar axtarmağa məcbur olur.

“Opening the border with Armenia can strengthen the so-called Middle Corridor through the South Caucasus and Central Asia.” (Ermənistanla sərhədlərin açılması Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzərindən keçən Orta Dəhlizi gücləndirə bilər)

“Creating stability on its immediate borders can help make Turkey an important commercial hub.” (Yaxın sərhədlərdə sabitliyin yaradılması Türkiyəni mühüm ticarət və logistika mərkəzinə çevirə bilər)

Bu yanaşma göstərir ki, Türkiyə yalnız hərbi və siyasi deyil, iqtisadi təhlükəsizlik strategiyasını da yenidən qurmağa çalışır.

Digər vacib istiqamət isə ABŞ-la münasibətlərdir.

“Resolving Turkey’s remaining disputes with the United States would, in theory, also help…” (ABŞ-la qalan mübahisələrin həlli nəzəri olaraq Türkiyəyə kömək edə bilər)

Lakin reallıq daha mürəkkəbdir.

“But … a full normalization with the United States may not be in the cards for the time being.” (Lakin yaxın perspektivdə ABŞ-la tam normallaşma real görünmür)

Bu səbəbdən daha praqmatik yanaşma ön plana çıxır.

tramp nato 900x600 1
“The more prudent course would be for Turkey to lean more on NATO and Europe while bolstering its own air and missile defenses.” (Daha düzgün yol Türkiyənin NATO və Avropaya daha çox söykənməsi və öz hava-raket müdafiəsini gücləndirməsidir.)

“In the long run, Turkey has no other option but to become self-reliant in defense industrial policy.” (Uzunmüddətli perspektivdə Türkiyənin hərbi sənaye sahəsində özünə yetərli olması qaçılmazdır.)

Bütün bu proseslər bir həqiqəti ortaya qoyur. Türkiyə artıq klassik seçim qarşısındadır. Müharibəyə qoşulmaq risklidir, amma kənarda qalmaq da təhlükəsiz deyil.

Bu isə onu göstərir ki, neytrallıq artıq qoruyucu mexanizm deyil. Əksinə, bəzən daha böyük risk yaradır.

Beləliklə, Türkiyə bu prosesin sadəcə müşahidəçisi deyil. O, artıq bu geosiyasi qarşıdurmanın içindədir.

Və əsas sual açıq qalır: Ankara bu mürəkkəb mühitdən zəifləyərək çıxacaq, yoxsa yeni güc balansında öz mövqeyini möhkəmləndirə biləcək?

Bu sualın cavabı isə təkcə Türkiyənin deyil, bütün regionun gələcəyini müəyyən edəcək.

Bu mənzərədə Azərbaycan faktoru artıq ayrıca izah tələb etmir. Çünki bütün proseslərin məntiqi xətti bir nöqtəyə gətirir: regionda qurulan yeni iqtisadi və geosiyasi sistem Türkiyə ilə Azərbaycanın üzərindən keçir. Orta Dəhlizin reallaşması, Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunması və yeni ticarət marşrutlarının açılması bu iki ölkənin koordinasiyasından birbaşa asılıdır.

Bu isə sadə, amma çox ciddi bir həqiqəti ortaya qoyur: Türkiyə ilə Azərbaycanın taleyi bir-birindən ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Ankara güclənirsə, Bakı da güclənir. Region sabitləşirsə, hər iki ölkə bundan qazanır. Əksinə, qeyri-sabitlik dərinləşərsə, risklər də eyni dərəcədə bölüşülür. Bu baxımdan Azərbaycan artıq sadəcə tranzit ölkə deyil, Türkiyə ilə birlikdə formalaşan yeni regional düzənin əsas sütunlarından biridir və bu reallıq dəyişmir: Bu oyunda ya birlikdə güclənəcəklər, ya da eyni riskləri paylaşacaqlar…