⁠Azərbaycanda orta təhsil attestatı ali məktəbdə saxlanılır və illər keçsə də, sahibinə qaytarılmır. Tələbə sənədini notarial təsdiq etdirmək, apostil almaq və ya xaricdə istifadə etmək istəyəndə isə ya “arxivdə yoxdur” cavabı alır, ya da attestat ümumiyyətlə verilmir.

Globalinfo.az-a danışan əməkdar müəllim, sabiq deputat Sona Əliyeva deyib ki, mövcud qanunvericiliyə görə, attestat tam orta təhsil haqqında dövlət sənədidir:

“Onun hazırlanması, nömrələnməsi və saxlanması qaydaları Elm və Təhsil Nazirliyinin təsdiq etdiyi normalarda müəyyən olunur. Attestat və şəhadətnamələr ümumi təhsil müəssisələrində uçot üçün saxlanılır. Qanunvericilikdə sənədin arxivdə saxlanması və qeydiyyatı tələb olunur, amma məzunun özündə qanuni olaraq saxlanmasına dair birmənalı norma göstərilmir, yəni hazırda orijinal sənədin verilməməsi praktikası hüquqi çərçivədə tam aydın təsbit olunmayıb. Yəni normativ sənədlərdə “attestat məzuna qaytarılmalıdır” kimi bir bənd yoxdur. Bu boşluq səbəbindən məktəblər və universitetlər illərdir attestatları “təhlükəsizlik məqsədilə” özlərində saxlayır, halbuki bu, hüquqi cəhətdən tam əsaslandırılmayıb.

Hüquqi məntiqə görə isə attestat və diplom şəxsi mülkiyyət hesab olunur, onun saxlanılması vətəndaşın öz səlahiyyətidir. Təhsil müəssisəsi yalnız onun nüsxəsini və ya uçot qeydini arxivdə saxlaya bilər. Xarici təcrübələrə baxsaq, məsələn, Avropada və ABŞ-da məktəblər məzuna orijinal attestatı təqdim edir, qəbul zamanı isə notarial və ya təsdiqlənmiş surətini tələb edirlər. Orijinal sənəd daim vətəndaşın özündə qalır. Hər bir dövlət orqanı sənədin etibarlılığını apostil və ya notarial təsdiq vasitəsilə yoxlaya bilir. Yəni vətəndaş öz sənədinin sahibidir, amma dövlət onun doğruluğunu istənilən vaxt yoxlaya bilər. Bu məsələdə Hindistan və Estoniya daha irəli gedərək rəqəmsal reyestr sistemi qurub. Orada bütün diplom və attestatlar dövlətin “Elektron Təhsil Arxivi”ndə qorunur, lakin vətəndaşın əlində orijinal sənəd qalır. Əgər kimsə surət istəyirsə, sistemdə elektron şəkildə təsdiqlənmiş versiyanı çıxara bilir. Yəni heç bir halda sənəd ali məktəbin seyfində qalmır”.

Sabiq deputat bildirib ki, əslində ölkəmizdə də bu məsələni həll etmək mümkündür:

“Attestat məzuna təqdim oluna bilər. Təhsil müəssisəsi isə sənədin nüsxəsini və elektron qeydini arxivdə saxlaya bilər. Xaricdə və ya ölkə daxilində istifadə üçün vətəndaşın notariat təsdiqlənmiş surət və ya apostil almaq hüququ olmalıdır. Eyni zamanda nazirlik bütün attestatları elektron reyestr sisteminə daxil edə və hər sənədin orijinal nömrəsi üzrə identifikasiyasını təmin edə bilər. Bu yanaşma həm dövlətin arxiv uçotunu qoruyar, həm də vətəndaş sənədini özündə saxlamaqla əlavə çətinliklərlə üzləşməz. Beləliklə vətəndaşa süni formada yaradılmış bürokratik əngəl də aradan qalxar”.

Ekspert deyib ki, təhsil sənədlərinin elektron arxivinin qurulması və istifadəsini “ASAN xidmət”ə vermək daha yaxşı olardı:

“Vətəndaş “myGov” vasitəsilə sorğu vermək, istədiyi vaxt elektron sənəd üzərindən apostil və ya notarial təsdiq ala bilmək imkanı qazanardı. Artıq texnologiya elə bir səviyyəyə qədəm qoyub ki, kağız formaların kimdə saxlanması kimi absurd məsələlərlə insanların zamanını almaq, bürokratik əngəl yaratmaq həqiqətən bir az gülünc görünür. Çünki təhsil sənədinin illərlə bir universitetin arxivində qalması, sahibinə verilməməsi həm də vətəndaş hüququnun pozulmasıdır, eyni zamanda, müasir idarəçilik prinsiplərinə də ziddir. Şəhadətnamə, attestat və diplom vətəndaşın mülkiyyətidir, arxiv materialı deyil”.