Azərbaycan dünyanın uzunömürlü insanlarının ən çox yaşadığı ölkələrdən sayılır. Xüsusilə Lerik, Lənkəran, Şəki və Quba kimi bölgələrdə 100 və daha artıq il yaşayan insanlara tez-tez rast gəlinir. Uzunömürlülüyə görə Qarabağ da dünyanın nadir regionlarından biri hesab edilir. Bu fenomen alimlərin, tədqiqatçıların maraq dairəsindədir və müxtəlif səbəblərlə izah olunur. Hətta bir neçə il öncə tanınmış əcnəbi agentliklərdən biri ölkəmizin cənub bölgəsindən geniş məqalə hazırlayaq, oranı uzunömürlü insanların yaşına, sayına və həyat tərzinə görə qiymətli və müəmmalı məkan adlandırıb.

Uzun illərdir ki, Azərbaycanda bu sahə ilə bağlı tədqiqatları Elm və Təhsil Nazirliyinin akademik Abdulla Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunun “Qocalmanın fiziologiyası” laboratoriyası həyata keçirir. Mövzu ilə bağlı Teleqraf-ın suallarını laboratoriyanın müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Çingiz Qasımov cavablandırır.

Onunla müsahibəni təqdim edirik:

- Fiziologiya İnstitutunda uzunömürlülüklə bağlı laboratoriya nə vaxt yaradılıb?

- “Uzunömürlülüyün fiziologiyası” laboratoriyası 1988-ci ildən yaradılıb. Hazırda qismən adı dəyişilərək “Qocalmanın fiziologiyası” laboratoriyası adlandırılıb və elmi tədqiqat mövzusu “Qocalmanın molekulyar genetik, fizioloji, biokimyəvi əsaslarının tədqiqi”dir. Bütün tədqiqatlar bu mövzu əsasında həyata keçirilir.

- Neçə işçisi var?

- Laboratoriyada 7 nəfər elmi işçi herontoloji elmi tədqiqatlarda iştirak edir, onlardan 4-nün elmi dərəcəsi var.

- Tədqiqatlar nədən ibarətdir? Göstəriciləri barədə nə deyə bilərsiniz?

- Laboratoriyanın elmi istiqaməti bioherontologiya, sosial əhəmiyyətli yaş xəstəliklərinin diaqnostikası, profilaktikasına innovativ yanaşmaların işlənməsidir. Herontoloji elmi tədqiqat işlərinin əsas məqsədi bioloji qocalmanın mexanizmlərinin tədqiqi, uzunömürlük fenomeninin tədqiqi, uzunömürlülük və uzunömürlülüyə təsir edən faktorların araşdırılması, patoloji proseslərin erkən qocalmada rolunun araşdırılmasıdır.

Uzun illərin tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşayan uzunömürlülərin fizioloji göstəricilərində yüksək səviyyəli adaptasiya prosesləri, psixofizioloji mexanizmlərin yaş göstəricilərinə uyğun olaraq formalaşması və normadan çox az fərqlənən fizioloji dəyişikliklərin olması, elektro fizioloji göstəricilərdə patoloji dəyişikliklərin demək olar ki, rast gəlinməməsi, regionlara müvafiq uzun ömürlülük indeksinin dəyişməsi və s. kimi çoxsaylı faktlar əldə edilib.

- Bu tədqiqatları aparmaq üçün lazimi şərait varmı?

- Bəli, herontoloji tədqiqatları aparmaq üçün şərait və imkanlar var. Lakin daha müasir avadanlıqlarla təmin olunmağı arzu edərdik ki, aldığımız nəticələr daha dəqiq və əhəmiyyətli olsun.

- Azərbaycanın hansı bölgələrinin insanları uzunömürlü hesab edilirlər?

- İndiyə qədər apardığımız tədqiqatların nəticəsinə görə, Azərbaycanın Cənub bölgəsində uzunömürlülük indeksi daha yüksəkdir.

- Hazırda Azərbaycanın ən yaşlı sakini kimdir və hansı bölgədə yaşayır?

- Bu suala dəqiq cavab vermək mümkün deyil. Bizim tədqiqatlarda həqiqi uzunömürlülük yaş verifikasiyası həyata keçirildikdən sonra müəyyən edilir və tədqiqatlarımızın məqsədinə aid deyil.

- Statistik göstəricilər necədir?

- Statistik göstəricilər də Cənub bölgəsində uzunömürlü insanların daha çox yaşadığını bildirir. Burada dəqiq yaş verifikasiyası aparılmadan şəxsiyyət vəsiqəsində olan doğum tarixinə əsasən statistik göstəricilər qeyd edilir. Tədqiqatlar zamanı, dəqiq yaş verifikasiyasının aparılması həqiqi uzunömürlü olmadığını da aşkar etməyə imkan verir.

- Bakıda insanlar uzunömürlü hesab edilirlərmi?

- Bakıda uzunömürlülər var. Amma Bakıda və Sumqayıtda yaşayan uzunömürlülərin sağlamlıq göstəriciləri rayonlarda yaşayan uzunömürlülərdən kəskin fərqlənir, yəni bu insanlarda daha çox kompleks psixosomatik xəstəliklər qeyd olunur. Xüsusilə, Lənkəran və ətraf bölgələrdə yaşayan uzunömürlülər daha sağlam olması və yüksək həyat aktivliyi ilə fərqlənirlər.

- Azərbaycanda qadınlar, yoxsa kişilər daha uzunömürlüdür? Bunun səbəbləri nələrdir?

- Həm statistik, həm də apardığımız tədqiqatların nəticəsi bir daha Azərbaycanda qadın uzunömürlülərin sayının çox olmasını təsdiq edir. Səbəblər çoxdur: kişilər içərisində zərərli vərdişlərin olması, ağır əmək fəaliyyəti, travmatik və s. səbəblərdən erkən ölüm….

- Hansı amillər, eləcə də hansı mühit uzunömürlülüyün fiziologiyasına təsir edir? Hava, psixoloji təsirlər...

- Müasir tədqiqatlara əsasın, ilk növbədə irsi faktorlar, məskunlaşma ərazisi, iqlim, relyef, qidalanma xüsusiyyətləri, əmək-peşə fəaliyyəti, sosial-məişət faktorları və s. amillər uzunömürlülüyə təsir edir.

Təbii ki, mülayim iqlim, relyefinə görə dağətəyi, sahilyanı ərazilər, təbii qidalanma, təmiz hava, minerallarla zəngin bulaq suyu və yüksək hərəki aktivlik üçün şərait olan kənd mühiti uzunömürlülüyə zəmin yaradan faktorlarla zəngindir. Müasir dövrümüzdə psixoloji faktorlar, stress, emosional gərginlik və s. insan sağlamlığına mənfi təsir etdiyi kimi uzunömürlülük göstəricisinə də təsir edir. Nəticədə ahıl, qoca və uzunömürlülərdə ağır dərəcəli sinir-psixi pozuntuların əmələ gəlməsi, müxtəlif sağalmaz MSS xəstəliklərinin təzahür etməsi müşahidə edilir.

- Əsasən alimlərin, elm adamlarının uzunömürlü olduğu deyilir. Bunun səbəbi ilə bağlı tədqiqatlar varmı?

- Bu barədə araşdırmalar çoxdur və son nəticədə psixofizioloji proseslərin aktivliyi, xüsusilə yüksək intellektual səviyyə nəticəsində beyin qabığı və neyrohumoral fon daim aktiv fəaliyyət göstərir, bu isə neyronların plastikliyinin artmasına şərait yaradır və patoloji proseslərin inkişafına böyük maneə rolu oynaya bilir.

Qeyd edilənlərdən əlavə düzgün həyat rejiminə əməl etmək, zərərli vərdişlərdən uzaq olmaq, sağlamlıq göstəricilərinə daim nəzarət etmək, iş və istirahət saatlarının düzgün təşkili, zehni aktivlik bir çox xəstəliklərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır və bioloji qocalma prosesinin ləngiməsinə şərait yaradır. Təbii ki, düzgün həyat rejimi olan insanların da uzunömürlülük indeksi yüksəkdir.

- Qarabağ uzunömürlülüyə görə də dünyanın nadir regionlarından biri hesab olunur, bu barədə sizdən daha ətraflı məlumat almaq istəyirik.

- Bəli, Azərbaycan uzunömürlülər diyarıdır və Qarabağ ərazisində uzunömürlülük indeksi çox yüksəkdir. Məlum səbəblərdən bu göstərici hazırda risk faktorları ilə üz-üzədir. Lakin qaçqın və köçkün uzunömürlülər üzərində aparılan araşdırmaların nəticəsi onların uzunömürlülüyü irsi olaraq daşıdığını və sağlamlıq göstəricilərinin yüksək olduğunu bir daha təsdiq edib. Ümid edirəm ki, yaxın 5-10 il ərzində tədqiqatlarımızı işğaldan azad olan ərazilərdə məskunlaşan uzunömürlülərlə davam etdirəcəyik.